Në këto vendime, fokusi i gjykatave nuk ka qenë përmbajtja e komunikimeve të përftuara nga platformat e enkriptuara si Sky ECC apo EncroChat, por kushtet në të cilat këto të dhëna janë prodhuar, përpunuar dhe transmetuar. Pikërisht në këtë linjë, në procesin penal para gjykatës së Nju Jorkut, eksperti ndërkombëtar i certifikuar për këtë lloj ekspertize, Andreas Milch, ka konstatuar se në të dhënat e përpunuara të paraqitura nga prokuroria – të marra me letërporosi nga Franca – kishte patur tre herë ndërhyrje substanciale, çka nxjerr në pah rrezikun që, në mungesë të aksesit në të dhënat origjinale dhe kontrollit të pavarur teknik, provat nga platformat e enkriptuara humbasin besueshmërinë e tyre gjyqësore. Por duhet të jemi të qartë, thelbi i debatit nuk është teknologjik, por procedural: a është prova e verifikueshme, a është ruajtur integriteti i saj dhe a ka pasur mbrojtja një mundësi reale për ta kundërshtuar atë?

Një element i përsëritur në këto çështje është mungesa e aksesit në të dhënat origjinale (raw data). Në rastet kur prokuroritë kombëtare evropiane kanë paraqitur materiale të përpunuara, të filtruar ose të fragmentarizuara nga autoritetet e huaja, pa dokumentacion të plotë mbi zinxhirin e ruajtjes së provës dhe procesin teknik të dekriptimit, gjykatat kanë vlerësuar se kontrolli efektiv mbi provën bëhet i pamundur. Prova digjitale, në këtë kuptim, nuk është thjesht një produkt final, por një proces që duhet të jetë transparent dhe i kontrollueshëm.

Në janar 2026, Gjykata Provinciale e Valencias shpalli të pafajshëm 14 persona të akuzuar për trafik të rëndë narkotikësh në Portin e Valencias. Edhe pse lënda narkotike ishte reale dhe e sekuestruar, struktura akuzuese mbështetej pothuajse ekskluzivisht në komunikime të përftuara nga platforma Sky ECC. Gjykata konstatoi se këto të dhëna kishin kaluar nëpër disa nivele përpunimi nga autoritete të ndryshme shtetërore dhe ndërkombëtare, pa praninë e mbrojtjes dhe pa garanci të mjaftueshme mbi origjinën dhe integritetin teknik të tyre. Vendimi përforcon parimin se të pandehurit duhet të kenë qasje në prova dixhitale të papërpunuara për të siguruar të drejtën e tyre për një gjykim të drejtë.

Në mungesë të provave të tjera mbështetëse, komunikimet e enkriptuara nuk u konsideruan të mjaftueshme për të rrëzuar prezumimin e pafajësisë.

Një qasje edhe më rigoroze u ndoq nga Gjykata e Imperias në Itali, e cila përjashtoi nga gjykimi materialet EncroChat të ardhura nga Franca përmes Urdhrit Evropian të Hetimit. Ekspertimi gjyqësor evidentoi se materiali ishte rezultat i një procesi filtrimi, fragmentarizimi dhe përzgjedhjeje të panjohur, i mbuluar nga sekreti shtetëror, duke e privuar mbrojtjen nga çdo mundësi reale për verifikim teknik. Gjykata arriti në përfundimin se cenimi i të drejtës së mbrojtjes ishte strukturor dhe, për këtë arsye, prova nuk mund të pranohej në proces.

Në çështjen e njohur si “Ostro-Amaranto”, Gjykata e Catanzaros, po Itali, zgjodhi një qasje të ndërmjetme, duke kushtëzuar përdorimin e provave të përftuara nga Sky ECC me ekzistencën ose jo të një mjeti juridik efektiv për të pandehurit në Francë. Gjykata theksoi se, nëse i pandehuri nuk ka pasur asnjë status procedural në shtetin e origjinës së provës, atëherë ai është privuar nga çdo mundësi reale për ta kundërshtuar atë, duke e bërë provën të papërdorshme edhe në procedurën italiane. Por nëse i pandehuri ka mundësi për ta kundërshtuar provën përpara Autoriteve Gjyqësore Franceze atëhërë përdorimi i provës në itali varët nga rezultati i kësaj procedure.

Këto zhvillime tregojnë qartë se gjykatat evropiane po vizatojnë një kufi të ri: bashkëpunimi gjyqësor ndërkombëtar dhe teknologjitë e avancuara hetimore nuk mund të funksionojnë në dëm të transparencës, kontradiktoritetit dhe kontrollit gjyqësor efektiv.

Në këtë kontekst, situata në Shqipëri paraqet një problem edhe më të mprehtë. Ndryshe nga praktikat e ndjekura me juridiksionet e tjera evropiane dhe më gjerë, ku autoritetet franceze kanë përcjellë databaza të filtruara apo të fragmentarizuara, në rastin e kërkesave për ndihmë juridike ndërkombëtare  të dërguara nga SPAK, Autoritetet Franceze kane vënë në dispozicion vetëm tabela Excel-i për secilin PIN të kërkuar. Për rrjedhojë në mungesë të aksesit në të dhënat origjinale dhe në procesin e dekriptimit, çdo verifikim teknik i pavarur bëhet i pamundur. Kësaj situate i mbivendoset ngurtësia e Gjykatës së Posacme, për të lejuar verfikimin mbi statusin e të pandehurit në procedimin penal në Francë, marrjen e të dhënave të plota të papërpunuara si dhe cdo të dhënë dhe informacion tjetër që nuk përbën “sekret” dhe t’i japë mbrojtjes mundësinë që gjyqësisht të kërkojë që ato t’i nënshtrohen një ekspertize të pavarur apo të pretendojë kundërligjshmerinë.

Realiteti Shqiptar ngre pyetje serioze mbi përputhshmërinë e këtyre provave me standardet kushtetuese dhe konvencionale të procesit të rregullt ligjor. Prova që nuk mund të kontrollohet dhe kundërshtohet realisht nuk është thjesht e dobët; ajo rrezikon të jetë e papërdorshme në kuptimin juridik. Ky është debati që gjykatat evropiane kanë hapur dhe që, herët a vonë, do të duhet të përballet edhe sistemi shqiptar i drejtësisë.

Nga Av. Isuf Shehu

Kur një shtet ka casus belli, (shkak për të nisur një luftë)?

Karta e Kombeve të bashkuara i ndalon paleve nëshkruese të saj që të angazhohen në luftë përveçse kur:

• lufta është një mjet për tu vetëmbrotjur, ose kur një aleat i cili ka qënë subjekt i një sulmi, në bazë të traktatit të nënshkruar ka kërkuar përfshirjen e tij.
• ose kur Kombet e Bashkuara kanë dhënë aprovimin parimor për një sulm.

Cfarë janë “Sulmet me flamur të rreme”?

Një sulm me flamur të rremë është një veprim i kryer me qëllim maskimin e burimit aktual të përgjegjësisë për nisjen e luftës dhe fajësimit e palës tjetër. Termi “flamur i rremë” filloi në shekullin e 16-të si një shprehje thjesht figurative që do të thotë “një keqinterpretim i qëllimshëm i përkatësisë ose motiveve të dikujt”. Një ndër rastet e “flamurit të rremë” është ai i Incidentit Gleiwitz si pjese e Operacionit Himmler, i cili u përdor nga Nazistet si casus belli për të pushtuar Poloninë në 1939.

Cfarë Rusia pretendon?

Presidenti Vladimir Putin ka proklamuar sulme ushtarake ndaj Ukrainës, “jo me qëllim pushtimin e saj, por për të mbrojtur njerëzit të cilët për tetë vjet janë persekutuar dhe u është bërë genocid nga regjimi i Kievit.” Ai shpreh synimin e tij për të çarmatosur dhe denazifikuar Ukrainën por kurrsesi pushtimin e saj.

A ka inskenuar Rusia “flamuj të rremë”?

Vëzhgues të ndryshëm ndërkombëtar i kanë konsideruar si disinformim cdo pretendim që Rusia ka ngritur në lidhje me sulme teroriste, sulme ndaj civileve, agresion ushtarak ndaj Republikave të vetëshpalluara dhe të shkëputura në lindje të Ukrainës, Donetsk dhe Luhansk. Ata deklarojnë që secili nga episodet, si sulmet me makinë-bombë, sabotazhi për të hedhur në erë një magazine lendësh kimike në territoret separatiste si dhe sulme ndaj civilëve janë konsideruar si “flamuj të rremë”.

A ka Rusia casus belli?

Kjo është një cështje fakti që duhet të provohet, por në pamje të parë, nga vëzhgimet e bëra Rusia nuk ka asnjë shkak për të nisur një luftë ndaj Ukrainës. Nga ana tjetër edhe sikur narrativa rreth “provokimeve” te Ukrainës ndaj Rusisë, të ishte e vërtetë pushtimi faktik i Ukrainës është disproporcional dhe vetë e drejta ndërkombëtare parashikon instrumenta paqësor për zgjidhjen e tyre.

Si ndikuan Republika Popullore e Donetsk dhe Republika Popullore e Luhansk?

Këto dy republika të vetëshpalluara të pavarura si pasojë e një referendumi jo zyrtar të mbajtur në vitin 2014, deklaruan pavarësinë bazuar në parimin e vetëvendosjes, në një konteks aspak të ngjashëm me Kosovën ndaj nuk mund të bëhet asnjë paralelizëm me të. Më 21 Shkurt 2022 këto dy Republika u njohën nga Rusia e cila nënshkroi me to edhe disa marrëveshje përfshirë edhe atë të ndihmës së ndërsjelltë, duke e njohur njera-tjerën si aleatë. Një pretekst më shumë për të nisur luftën ndaj Ukrainës. 

A ka të drejtë Rusia të sulmojë ushtarakisht Ukrainën?

Për këtë nuk mjafton vetëm Casus Belli, por duhet që lufta të jetë mjeti i fundit, pavarësisht se është shpallur nga një autoritet legjitim sic është Presidenti Putin ajo duhet të ketë qëllime të drejta, të ketë shanse të arsyeshme për sukses dhe mjetet të jenë në proporcion me qëllimin që synohet të arrihet. Referuar opinionit ndërkombëtar, përvec faktit që është shpallur nga Presidenti rus Vladimir Putin, kjo luftë nuk plotëson asnjë nga këto kritere.

A mund të ndiqet penalisht Presidenti Putin për krime lufte?

Në fakt çdo shtet ka juridiksion për të hetuar dhe gjykuar krimet e luftës. Por kush do të merrte guximin të arrestonte Presidentin Vladimir Putin dhe të rrezikonte të hynte në luftë me superfuqinë ushtarake nr. 2 në planet. Nuk duhet anashkaluar fakti që Rusia është tërhequr nga Marrëveshja për Gjykatën Penale Ndërkombëtare (ICC) në vitin 2016. Kjo i pret rrugen cdo insitucioni ndërkombëtar. 

Gjatë konferencës doli për diskutim si një pikë shumë e rëndësishme e reformës zgjedhore, ajo e garës elektorale midis grupimeve politike si një pjesë e cila kërkon një vëmendje të vecantë në formim dhe rregullim.

Gjatë kësaj konference Z. Shehu prezantoi dhe parashtroi  konkluzionet dhe përfundimet e këtij projekti si dhe u dhanë rekomandimet për përmirësimin e zbatimit të kuadrit ligjor, në funksion të reformës së re zgjedhore në Shqipëri. Rekomandimet janë si më poshtë:

•      Përdorimi i burimeve shtetërore në zgjedhje kërkon shumë më tepër hetim dhe auditime pranë institucioneve përkatëse. Rritja e nevojshme e kapaciteteve profesionale dhe kompetencave të KQZ në këtë drejtim, mund të plotësohet edhe me përfshirjen e organeve të tjera të pavarura (psh. Kontrolli i Lartë i Shtetit) për verifikimin e shpenzimeve të kryera gjatë fushatës zgjedhore nga zyrtarët që kandidojnë.

•   Kufizimet për ministrat dhe zyrtarët që kandidojnë duhet që të shoqërohen me akte dytësore dhe rregullore të brendshme institucionale për të përcaktuar më mirë ndarjen mes detyrës dhe angazhimit politik.

•      Kodi Zgjedhor dhe ndryshimet e ligjit “Për sinjalizimin dhe mbrojtjen e sinjalizuesve” synuan përfshirjen e KQZ si një organ hetimor në fushën e krimeve zgjedhore. Ushtrimi i komptetencave hetimore kërkon ngritjen e një superstrukture me ekspertizë në praktikat hetimore dhe në kuadrin legjislativ zgjedhor. Do të ishte më efikas rikonceptimi i shqyrtimi administrativ të KQZ, i cili të bazohet në “parimin e kontradiktorialitetit” (denoncuesi ngarkohet me barrën e provës për pretendimet).

•    Struktura aktuale e menaxhimit të administratës shtetërore, përtej shërbimit civil, e bën të pamundur kontrollin e plotë të emërimeve dhe ndryshimeve që mund të ndodhin në prag të zgjedhjeve. Kufizimet aktuale në Kodin Zgjedhor, të cilat janë fokusuar në periudhën e fushatës zgjedhore (vetëm 1 muaj) rezultojnë të pavlefshme në rast se strukturimet e organikave me efekt zgjedhor nisin përpara afatit.

Ky aktivitet u organizua me mbështetjen e Veprimit kundër Krimit Ekonomik, pjesë e iniciativës së përbashkët të Bashkimit Evropian dhe Këshillit të Evropës “Instrumenti Horizontal për Ballkanin Perëndimor dhe Turqinë 2019-2022”, faza II dhe Ambasadës së Mbretërisë së Holandës në Tiranë.

Z.Shehu i angazhuar si ekspert ligjor nga Komiteti Shqiptar i Helsinikit ofroi ekspertizën e tij në hartimin e projektligjit dhe asistoi gjatë gjithë dëgjesës përpara Komisionit për Veprimtaritë Prodhuese, Tregëtinë dhe Mjedisin. 

Ky projektligj kishte si qëllim hartimin dhe zbatimin e skemave mbështetëse me afat jo më pak se 5 vite në sektorë të caktuar; zgjerimin e fermerëve përfitues që mbështeten me subvencione direkte; ndërhyrje për të rregulluar tregun në raste krijimi të stoqeve për arsye objektive dhe vendimeve kufizuese të autoriteteve publike; kryerjen e analizave të tokës dhe ujit me shpenzimet e buxhetit të shtetit, etj.

Falë këtij bashkëpunimi ne do t’ju ofrojmë zgjidhje gjithëpërfshirëse për ju, familjen, të afërmit dhe personat e lidhur për të mundësuar emigrimin, qëndrimin dhe vizitën në Kanada. Ne do t’ju udhëzojmë dhe do t’ju asistojmë për të maksimizuar potencialin tuaj dhe minimizuar rrezikun duke implementuar planin që ju përshtatet për emigrimin drejt Kanadasë. Emigrimi drejt një vendi me standarte kaq të larta të jetesës siç është Kanadaja është një vendim i madh dhe ia vlen të merrni këshillat e ekspertëve për t’u siguruar që lëvizja juaj të jetë e suksesshme. Kjo është arsyeja pse avokatët e imigracionit që ne bashkëpunojmë  marrin kohën e duhur përpara se të plotësojnë aplikimin tuaj. 

Ne do të jemi krah jush në këtë proces, për të ndarë me ju suksesin e një praktike dhe përmbushjen e qëllimeve dhe aspiratave tuaja. 

Shehu & Partners partneri juaj në sukses.

Për më shumë, ju lutemi plotësoni këtë pyetësor: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScVr9e6SHdbiPzP_it-a6kY8QmrS03Upr2VGI5CHFKnsAMGYw/viewform?usp=send_form

Në seancën e datës 16.04.2020, Kuvendi, ka miratuar projektligjin “Për disa shtesa dhe ndryshime në ligjin Nr. 7895, datë 27.1.1995 “Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë”, i ndryshuar”, në kuadër të masave parandaluese kundër pandemisë Covid-19, ku konkretisht janë shtuar këto dispozita ligjore:

Neni 89/b i Kodit Penal Përhapja e sëmundjeve infektive

Përhapja me dashje e sëmundjes infektive me rrezikshmëri të lartë për shëndetin, nëpërmjet kryerjes së veprimeve apo mosveprimeve nga personi që është diagnostikuar si mbartës i sëmundjes apo nga personi që ka qëllim përhapjen e saj, dënohet me burgim nga 2 (dy) deri në 5 (pesë) vjet.
Kur kjo vepër është kryer nga pakujdesia dënohet me gjobë ose burgim deri në 2 (dy) vjet.

Po kjo vepër, kur ka shkaktuar pasoja të rënda për shëndetin ose është rrezikshme për jetën e njerëzve, dënohet me burgim nga 3 (tre) deri në 8 (tetë) vjet.

Neni 242/1 i Kodit Penal Moszbatimi i masave të autoriteteve shtetërore gjatë gjendjes së masave të jashtëzakonshme apo gjatë gjendjes së epidemisë

Moszbatimi ose kryerja e veprimeve në kundërshtim me aktet ligjore apo nënligjore të nxjerra nga organet shtetërore, në funksion të gjendjes së epidemisë apo të zbatimit të masave të jashtëzakonshme, nga personi ndaj të cilit është dhënë më parë masë administrative, përbën kundërvajtje penale dhe dënohet me gjobë ose me burgim deri në 6 (gjashtë) muaj.

Po kjo vepër, kur është kryer në ushtrim të aktivitetit tregtar, duke vendosur në rrezik shëndetin e njerëzve, dënohet me gjobë ose me burgim deri në 2 (dy) vit.

Moszbatimi i urdhrit të dhënë nga organet kompetente për karantinimin ose izolimin apo shkelja e rregullave të karantinës ose të izolimit, nga personi mbartës ose jo i sëmundjes infektive, të cilit i është njoftuar ky detyrim nga autoritetet shtetërore përkatëse, dënohet me burgim nga 2 (dy) deri në 3 (tre) vjet.

Këto ndryshime të sipërcituara, parashikojnë sanksione penale ndaj disa formave të mosbindjes së qytetarëve, ndaj masave të organeve kompetente shtetërore gjatë gjendjes së jashtëzakonshme ose gjendjes së fatkeqësisë natyrore (neni 242/1), si dhe rregullave të karantinës, për parandalimin e përhapjes së sëmundjeve infektive (neni 242/2).

Po le të ndalemi fillimisht tek neni 89/b dhe vecanërisht tek elementet e veprës penale(krimit), dhe më pas tek masa e dënimit.

Në paragrafin e parë të këtij neni është përdorur togëfjalëshi “përhapja me dashje e sëmundjes infektive me rrezikshmëri të lartë për shëndetin”. Këtu vecojmë fjalën dashje.  Sipas Kodit Penal dashja është një nga format e fajit e parashikuar në nenin 14 të tij. Nuk do të hyjmë në thellësi të këtij instituti të rëndësishëm të të drejtës penale duke e analizuar fjalë për fjalë dhe plotësisht kuptimin e dashjes dhe format e saj por do të mjaftohemi me përcaktimin e saktë dhe lakonik të nenit 15 të Kodit Penal: “Vepra penale kryhet me dashje, kur personi i parashikon pasojat e veprës penale dhe dëshiron ardhjen e tyre ose, megjithëse i parashikon dhe nuk i dëshiron ato, me ndërgjegje lejon ardhjen e tyre.” Këtu shihen tre elemente: (i) parashikimi, subjekti i veprës penale e kupton rëndësinë e veprimeve që është duke bërë, pra personi abstragon mbi një rezultat të mundshëm; (ii) dëshira, është produkt sa i logjikës por edhe e emocioneve të subjektit të veprës penale, me anë të cilit tregon miratimin e ardhjes së pasojave të rrezikshme kriminale;  dhe (iii) ndërgjegja, në fjalë më të thjeshta është procesi të kuptuarit dhe të vlerësuarit nga ana e subjektit të veprës penale të mendimeve, dëshirave, qëllimeve, motiveve dhe veprimeve të veta, në tërësi. Duke u rikthyer tek vepra penale objekt analize, në interpretim të neniet 15 të Kodit Penal, që të kemi dashje duhet që autori i veprës penale të parashikojë faktin që njërëzit mund të vdesin apo t’u dëmtohet shëndeti, gjithashtu ai dëshiron që kjo gjë të ndodhë dhe të gjitha këto veprime ai i kryhen duke qënë plotësisht i ndërgjegjshëm. Më tej neni 89/b i Kodit Penal vijon: ”nëpërmjet kryerjes së veprimeve apo mosveprimeve”. Veprimet apo mosveprimet, janë elementë të anës objektive të veprës penale dhe mund të jënë të ndryshëm dhe të larmishëm, por në thelb të gjitha kanë për qëllim transmetimin apo futjen në organizmin e gjallë të agjentit patogjen që shkakton sëmundjen. Në varësi të agjentit patogjen(virus, bakter apo ndonjë organizëm tjetër i natyrës parazitare) kushtëzohet edhe mënyra e infektimit por në cdo rast ato janë të përcaktuara, identifikuara, të aprovuara dhe të përfshira në protokollet mjekësore. Duke e lidhur me situatën konkrete atë të pandemisë Covid-19 me të drejtë lind pyetja a ka protokolle, rregullore dhe udhëzues që përcaktojnë ekzaktësisht menyrën e trasmetimit dhe futjes së këtij virusi në organizëm që më pas të mund të përcaktojmë tërësinë e veprimeve dhe mosveprimeve që janë të ndaluara dhe që shkatojnë përhapjen e virusit Covid-19? Duhet pasur parasysh që për Covid-19  dihet shumë pak, që është ende në fazë studimi dhe, që deri tani studiuesit kanë dhënë vetëm rekomandime dhe sygjerime. Në këtë rast, pra kur patogjeni dhe vetë sëmundja ka shumë të panjohura është shumë e vështirë që të përcaktohet ekzaktësisht se cilat janë veprimet apo mosveprimet shoqërisht të rrezikshme nëpërmjet të cilëve përhapet infeksioni. E thënë thjeshtë, në praktikë paraqiten vështirësi në provueshmërinë e anës objektive të veprës penale, actus reus.

Një problem tjetër shquajmë tek cilësitë e subjektit të veprës penale të nenit 89/b të kodit penal “(i)personi që është diagnostikuar si mbartës i sëmundjes apo nga (ii)personi që ka qëllim përhapjen e saj”, që është subejkt i posacëm por edhe i përgjithshëm.

Subjekti i posacëm është (i) Personi që është diagnostikuar si mbartës i sëmundjes, dhe këtë cilësi e merr mbi bazën e një ekzaminimi mjeksor të specializuar. Pavarësisht se dispozita përcakton që pergjegjesia penale lind me diagnostikimin e sëmundjes infektive, kjo nuk mjafton, pasi personi nuk është ne dijeni të rrezikshmërisë së veprimeve apo mosveprimeve të veta, pra duhet me doemos që atij ti jetë komunimuar rëndësia e sëmundjes, mënyra e ndërveprimit me personat e tjerë, si dhe sjellja e tij në tërësi duke përcaktuar mënyrën e izolimit dhe distancimit fizk. Subjekti përgjithshëm është (ii)personi që ka qëllim përhapjen e saj” i cili jo domosdoshmërisht duhet të jetë mbartës, apo i diagnostikuar. Subjekti i përgjithshëm merret në pergjegjësi penale kur ekziston dyshimi i arsyeshëm që ai ka pasur si qëllim përhapjen e një sëmundje infektive. Nëse në rastin e subjektit të posacëm personi instrumentalizon veten për të përhapur sëmundjen(por edhe kjo gjë nuk është kategorike), subjekti i përgjithshëm nëpërmjet mjeteve, mënyrave, veprimeve apo mosveprimeve të cilat mund të jenë të shumëllojshme përmbush qëllimin për të përhapur sëmundjen infektive tek njerëzit e tjerë. Por në të dyja rastet pavarësisht faktit nëse personi është apo jo mbartës, subjekti i veprës penale ka për qëllim përhapjen e sëmundjes infektive duke instrumentalizuar në mënyra nga me të ndryshmet agjentin patogjen që e shkakton atë. Por cdo të thotë të instrumentalizosh një agjent patogjen? Asgje më shumë se, ta përdorësh një një struktorë  biologjike mikroskopike si një armë për të shkatuar dëmtime të shëndetit apo vdekjen e njërëzve.

Nga analiza në tërësi e dispozitës por duke marrë për bazë edhe shpjegimin që u kemi dhënë elementëve të saj kuptotohet fare qartë se ka një dallim të madh midis qëllimi të legjislatorit se përse ky i fundit ka parashikuar futjen e një dispozite të tillë në Kodin për futjen në kodin penal të një dispozite të tillë ka qëne mbrotja e popullatës dhe parandalimi i përhapjes së sëmundjeve infektive gje e cila formëzon atë që quhet objekt i vepres penale. Qëllimi i vërtetë i subjektit të veprës penale nuk është përhapja e sëmundjes infektive por dëmtimi i shëndetit dhe jetës së njerëzve. Le të bëjmë një analogji për të kuptuar më mirë diferencën. Nësë një person mban një armë zjarri pa lejen e organeve kompetente, ai është subjekt i veprës penale të “Mbajtjes pa leje dhe prodhimi i armëve, armëve shpërthyese dhe i municionit” parashikuar në nenin 278 të Kodit Penal, por nëse po i njëjti person e përdor këtë armë për të marrë jetën e një ose shumë personave ai nuk akuzohet për “armëmbatje pa leje me pasojë vdekjen”( vepër penale që nuk ekziston) por për veprën peanle të vrasjes me dashje, vrasjes me paramendim, vrasje ne rrethana cilësuese etj.  E njejta gje vlen edhe kur një përson përdor një agjent patogjen si armë, e cila nuk është një armë të zakonshme, por një armë bio-kimike, dhe infekton nje azil të moshuarish, një shkollë, një lagje, një qytet apo një shtet të tërë ai nuk mund të procedohet penalisht për veprën penale të “Përhapjes së sëmundjeve infektive”, por për vrasje dhe jo një vrasje e zakonshme por “vrasje ne masë”.

Propozimi për futjen e një neni të tillë në Kodin Penal, është parë gjerësisht si një ashpërsim i politikës penale me qëllim parandalimin e përhapjes së sëmundjeve infektive por në të vërtetë është krejt e kundërta. Është një iluzion të mendosh që Kuvendi ka ashpërsuar masat kundër përhapjes së sëmundjeve infektive. Neni 89/b është një shembull i pastër i ndryshimeve ligjore që bëhen në ngutje e sipër dhe si reaksion i situatës së emergjencës.

Krejt ndryshe është situata me përfshirjen në Kodin Penal të veprës penale të “Moszbatimit të masave të autoriteteve shtetërore gjatë gjendjes së masave të jashtëzakonshme apo gjatë gjendjes së epidemisë” neni 242/1. Denimet e parashikuara në këtë dispozitë janë të ashpra dhe joporpocionale, në mungesë të një raporti të drejtë midis rrezikshmërisë së veprës penale apo kundravajtjes dhe shkallës së fajësisë së autorit.

Kjo dispozitë është një shëmbull i represionit dhe cenon parimin e humanizmit në kushtet e kësaj krize humanitare të paprecedentë. NJë parashikim i tillë është në kundërshtim me Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë dhe me standartet ndërkombëtare të cilat lejojnë kufizimet e të drejtave të njeriut në kushtet kur jeta dhe shëndeti i njerëzve vihet në rrezik, në kuadër të masave parandaluese, ku cdo kufizim duhet të jetë proporcional, në përputhje me gjendjen që e ka diktuar dhe të mos cenojë thelbin e lirive dhe të drejtave të njeriut. Përderisa në Shqipëri, nuk ka shëmbuj të mosbindjes civile dhe kur statistikat janë relativisht të ulëta të përhapjes së virusit Covid-19, ky ndryshim në Kodin Penal nuk ishte i nevojshëm dhe i përshtatshëm dhe as i justifikuar. Masat e karakterit administrativ si gjoba për këmbësorët, gjoba dhe pezullim të lejedrejtimit të drejtueve të automjeteve te cilët nuk rrespektojnë fashat orare të lëvizjes, të miratuar nga autoritetet shtetërore, janë masat adekuate parandaluese të cilët imponojnë një formë “presioni” në mënyrë indirekte, dhe që shërbejnë për ndërgjëgjësimin e qytetarëve që të respektojne me rigorozitet masat parandaluese të vendosura nga autoritetet shteterore kundër pandemisë Covid-19.

Miratimi i ndryshimeve ligjore në Kodin Penal, për parashikimin e dënimeve me burgim në rast të mosbindjes ndaj autoriteteve apo shkeljes së rregullave të karantinës, është kontradiktor dhe vjen në kundërshtim me politikën penale të ndjekur nga Këshilli i Ministrave nëpërmjet miratimit të Aktit Normativ Nr.7, datë 23.3.2020 “Për qëndrimin e përkohshëm në shtëpi të të dënuarve”. Ky akt kishte për qëllim marrjen e masave të përkohshme për të parandaluar përhapjen e infeksionit në sistemin e ekzekutimit të vendimeve penale duke garantuar kushtet për mbrojtjen e jetës dhe të shëndetit të të dënuarve, dhe duke mundësuar leje te veçantë 3 mujore për një sërë kategorish të dënuarish që plotësojnë kushtet dhe kriteret sipas Aktit Normativ së sipërcituar. Pra nga njëra anë megjithëse në mënyrë krejt të dyshimtë nga aspekti kushtetues Këshilli Ministrave nxjerr një akt normativ për “zbrazur” burgjet, nga ana tjetër Kuvendi miraton ndryshime në Kodin Penal për të dënuar me burg ata që nuk respektojnë masat e karantinimit. Lehtësisht mund të supozohet që frekuenca e shkelësve mund të jetë e konsiderueshme gjë që do të këtë si rezultat mbushjen e institucioneve të ekzekutimit të vendimeve penale, prandaj me të drejtë lind pyetja: A ka një politikë të qartë penale në lidhje menaxhimin e situatës së krijuar nga pandemia e Covid-19, dhe përse kjo kakofoni normative!?

E arsyeshmja do të ishte që hyrje-daljet nëpër institucionet e ekzekutimit të vendimeve penale të ishin sa më të ulëta madje për të gjithë të arrestuairit e rinj për aq sa të ishte mundësia të zbatoheshin rregullat e karantinimit duke i mbajtur të izoluar dhe vecuar nga të dënuarit e tjere që gjenden në institucion, me qëllim mbrojtjen e jetës së këtyre të fundit nga një infektim i mundshëm.

Si përfundim me bindje mund të themi se ndryshimet e Kodit Penal, në kuadër të masave parandaluese kundër Covid-19, kanë qënë jo proporcionale, të panevojshme, të ngutura, të pajustifikuara dhe janë objekt i një diskutimi të rëndësishëm Kushtetues. Në gjykimin tonë duhet që organet shtetërore të fokusohen te rregullat e distancimit social, sensibilizimi dhe ndërgjegjësimi i popullatës si dhe mbështetja ekonomike e tyre dhe jo të ndërrmarrë një politike penale populiste për ti treguar publikut të thjeshtë që nga ana e legjislativit dhe ekzekutivit ka një angazhim të shtuar dhe një rrezik të mundshëm që gjendja do përkeqësohet.

Për të tretën herë Këshilli Lartë Gjyqësor vendosi më datë 6 Prill pa asnjë hezitim të pezullojë plotësisht veprimtarinë e të gjitha Gjykatave të të gjitha niveleve në të gjithë vendin. Nuk ishtë një vendim i papritur pasi pak ditë më parë vetë se KLGJ të shprehej, Këshilli i Ministrave nxorri aktin normatv që shtyntë afatin e pezullimit të vepritarisë së gjykatave. Në pamje të parë duket si dicka e drejtë, por në fakt është thjesht një veprim apo vendim i justifikuar nga rreziku që i shkatohet popullatës nga infektimi me virusin Covid-19. Ky deduksion, del nga disa premisave dhe argumentave krejtësisht të njohura nga të gjithë.

Veprimtaria e gjykatave të faktit, sic janë ato të rretheve dhe të apelit dhe gjykata e ligjit sic është Gjykata e Lartë përbëjnë në përditshmëri dhe në kuptimin praktik dhe literal ushtrim të pushtetit gjyqësor. Gjykimi i cështjeve, vlerësimi paraprak i veprimeve të organeve publike dhe prokurorisë, vlerësimi i hetimeve në zbatim të garancive procedurale dhe mbrojtja e të drejtave të njeriut dhe mbi të gjitha dhënia e drejtësisë nëpërmjet vendimeve nuk janë thjesht veprime mekanike te aparatit shteteror. Dhënia dhe marrja e drejtësisë në një shoqëri, përvec të tjerave, sic mund të jenë përgjegjësia sociale dhe komunitare, vetërealizimi dhe progresi kolektiv, është shprehja më e pastër dhe e thjeshtë e vetëdijes dhe ndergjegjes së një bashkësie e cila arriti kulmin kur shpiku shtetin.

Dhe, nuk ka diskutim qe shpikja më e madhe njerëzimit është shteti. Atij, ne cdo fazë dhe moment historik, nga njeriu i shpellës deri më sot ne skajin me te larget e revolucionit industrial, gjëja kryesore që i kërkohet, eshte t’u japë njerëzve drejtësi. Për këtë shkak nisur nga rrethanat, natyrshëm lind pyetja a po jepet drejtësi, në këtë vend!? Pergjigjen e kësaj pyetje mund ta japë kushdo edhe një nxënës i shkollës së mesme; Dukshëm që jo, gjykatat janë të mbyllura për shkak të pandemisë së shkatuar nga Covid19! Por kjo pyetje prodhon një pyetje tjetër dhe kjo është një pyetje kleckë; a duhet, që në gjendjen në të cilën ndodhemi dhe në kushtetet e një pandemie, të jepej  drejtësi në këtë vend!?

Kushtetuta, në rastet kur Këshilli Ministrave shpall gjendjen e fatkeqësisë natyrore sic është pandemia e Covid19, ka të përcaktuar qartë se cilat janë të drejtat dhe liritë që mund të kuzohen, privohen apo derogohen. E drejta për një proces të rregullt ligjor referuar Kushtetës dhe me konkretisht nenit 175 paragrafi dytë, nuk identifikohet si një nga të drejtat që mund të kufizohet, privohet apo derogohet. Kjo e drejtë ashtu si të drejtat e tjera vetjake nuk është abstrakte apo deklarative e cila konfirmon shtetin e së drejtës. Ajo konkretizohet dhe përmbushet nëpërmjet punës dhe veprimtrisë së gjykatave. Pa qënë në punë gjykatat nuk kemi proces dhe për pasojë nuk mundet as të pretendojmë që të kemi një proces të rregull ligjor. Si rrjedhim, pezullimi apo ndërprerja e punës së gjykatave të të gjitha niveleve drejtpërdrejtë kupton kufizim të të drejtës për një proces të rregull ligjor.

Por Gjykatat nuk jane thjeshtë Organë Kushtetutese, në tërësinë e tyrë ato përbëjnë pushtetin e tretë, atë gjyqësor. Bazuar në nenin 7 të Kushtetutës pushtetet janë tre, Legjislativi, Ekzekutivi dhe Gjyqesori të cilët përvec se janë të balacuar janë edhe të ndarë. Por, balancimi dhe ndarja nuk mund të konceptohet nëse njëri prejt tyre, kushdo qoftë nuk vepron apo kur veprimtaria e organeve që e ushtrojnë këtë pushtet sic është rasti i gjykatave pezullohet nëpërmjet një akti normativ, apo vendim të Keshillit të Lartë Gjyqësor. Kjo tregon që jo vetëm është shkelur Kushtetuta por janë shkelur parimet mbi të cilat ngrihet i gjithë sistemi qeverisës.

Pra, duket qartë nga argumentet dhe faktet që si akti normativ dhe vendimi i KLGj për pezullimin e veprimtarise se gjykatave nuk mbështeten në Kushtetutë përvec kësaj bien ndesh me të.

Megjithatë, diskutimi kushtetues i masave dhe veprimeve të ndërmarra nga KLGJ dhe Ekzekutimi është disi inkoheret në kushtet kur nevojat dhe shqetesimet që ka shoqeria, jo vetëm këtu por kudo, janë të karakterit jetik, bazik, krejtësisht fiziologjike te cilat qendrojne ne shtratin e piramides se Maslow. Pavarësisht gjendjes së përgjithshme e cila prodhon paranojë kolektive dhe na bën të justifikojmë gjithcka, me të drejtë lind pyetja, duke anashkaluar diskutimin kushtetues, a ka një analizë, një vlerësim të karakterit tekniko shkencor për parandalimin e shpërhapjes së Covid19 mbi të cilën të jetë bazuar si Ekzekutivi ashtu edhe KLGj për mbylljen e gjykatave!? Gjithashtu, a janë vleresuar të gjitha opsionet për të gjetur zgjidhjen e këtij problemi që nuk dihet sesa do të zgjasë? Duhet theksuar se, së pari, për cfarëdo vendimarrje do të ishtë jo vetëm e moralshme dhe e ligjshme por edhe e logjikshme të mbështetej në studime apo vlerësime që do të bazoheshin në eksperiencë. Për fatin tonë të mirë shumë vende kanë fituar eksperiencë dhe si rrjedhim kanë ndëtuar edhe strategji kombëtare për shkak se në një të shkuar të afërme janë prekur nga epidemi si gripi pulave, gripi dërrit, sars-i, mers-i apo ebola. Vlerësimi i eksperiencës së këtyre vendeve në konteksitin e realitetit dhe mjedisit shqiptar do të ishtë gjeja e duhur dhe e drejtë, për të bazuar vendimarjen nëse duhet apo jo të pezullohej puna e gjykatave. Së dyti, vendimarrja e Ekzekutivit dhe KLGj duhet të pasonte inspektimin e ekspertëve virolog dhe epidemiolog të të gjitha godinave dhe mjediseve të gjykatave. Gjë e cila gjithashtu ka munguar.

E vërteta është që si vendimi i Ekzekutivit dhe i KLGj për pezullimin e veprimtarisë së gjykatave nuk bazohet në ekspertizë apo në ndonjë opinion teknik të eksperteve të fushës. Si rrjedhojë përjashtohen kategorikisht mundësitë e aplikimit të ndonjë opsioni të mundshëm si zgjidhje sic mund të ishte për shëmbull që, cmuarja e provave shkresore të behej mbi bazën e pretendimeve të depozituara me shkrim, që seancat të caktoheshin në orare të përpikta dhe me segmente kohore të mirë përcaktuara, që prezenca e paleve, përvec avokatëve, të mos lejohej, apo që një sërë procesesh të zhvilloheshin onlinë nëpërmjet plaformave Zoom, Skype, apo WebEx.

Në fund të të gjithë kësaj, nuk mund të them se pezullimi i veprimtarisë së gjykatave nuk ishtë gjeja e duhur por as mund të them që ishte e bazuar në ligj, në përputhje me Kushtetutën apo e argumentuar nga një mendim tekniko-shkencor. Ndaj, për asnjë shkak nuk mund të justifikohet. Përkundrazi pezullimi i punës së gjykatave është një veprim arbitrar i cili reflekton ngutje dhe padituri për të gjitha shkaqet dhe faktet e parashtruara me lartë. Dhe ajo cfarë i jep një nota qesharake të gjithë kësaj situate është fakti që fasoneritë u lejuan të ushtrojnë veprimtarinë ndërsa gjykatat Jo.

[/vc_column_text][/vc_column][/vc_row]

Në këtë artikull profesional, ne do të trajtojmë disa probleme dhe do t’ju japim disa këshilla me qëllim garantimin e të drejtave tuaja, në rastet kur ndaleni nga policia rrugore dhe dyshoheni se po drejtoni automjetin nën efektin e alkoolit apo në gjendje të dehur.

Ju nuk duhet t’i konsideroni disa nga këto këshilla si truke për t’ju shmangur veprimeve policore dhe përpjekjes së organeve të rendit për të ruajtur rendin dhe sigurine, por si mjete dhe këshilla për t’i garantuar vetes të drejtat dhe liritë tuaja.

Nëse keni plan që të drejtoni automjetin, pavarësisht kufizimeve në lejim që janë bërë me ligj, ju sugjerojme që të mos konsumoni alkool. Në gjykimin tonë moskonsumimi i alkoolit duhet të jetë stil jetese jo vetëm për faktin që në këtë mënyrë do i shpëtoni ndjekjes penale por sepse ruani edhe shendetin tuaj edhe të tjerëve. Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë sado e vogel që të jetë sasia e alkoolit në organizmin tuaj ai ndikon në parametrat tuaj fizik dhe mendor. Po sipas Organizatës Botërore të Shnëndetësisë alkooli krijon varësi dhe është droga më e rrezikshme në botë dhe shkaktari me i madh i vdekjeve në planet. Pavarësisht faktit që mbi të është ngritur një industri botërore që mbron dhe nxit konsumin, kostoja në trajtimin e pasojave si në shëndetin mendor dhe ate fizik kapin triliona dollarë. Edhe në vendin tonë kostoja financiare që shkakton alkooli kap vlera maramendëse. Ndaj këshilla jonë më e vlefshme është mos konsumoni alkool.

Së pari, kur urdheroheni apo ju behet shenjë nga policia që të ndaloni, ju duhet të ndaloni në te kundërt do të procedoheni penalisht për shkak se keni kryer kundravajtjen penale të parashikuar ne nenin 242 te Kodit Penal “Mosbindja ndaj urdhrit të punonjësit të policisë së rendit publik”. Por kini parasysh, nëse oficeri i policisë rrugore ju urdheron që të ndaloni ai duhet ta bëjë mbi bazën e një arsyeje të ligjshme. Pra vetëm nëse oficeri sheh që ju keni shkelur vijën, nuk keni ndezur dritat, po ecni tej shpejtësisë së lejuar, skeni vënë rripin e sigurimit, ndonjë prej fenerëve apo sinjaleve është i dëmtuar, kur keni bërë një parakalim apo kalim të ndaluar apo ndonjë shkelje tjetër të dispozitave të Kodit Rrugor, të sinjalistikës vertikale apo horrizontale, apo kur për mjetin që ju drejtoni, apo ndaj jush ka një urdhër ndalimi atëherë ndalimi juaj është për një arsye të ligjshme. Menjëherë pasi ju të ndaloni, ju keni të drejtë dhe duhet ta pyesni oficerin se kush ka qënë arsyeja e ligjshme për ndalimin tuaj. Gjithashtu edhe në rastet kur ndodheni përpara një post-blloku i cili është vënë në bazë të një urdhëri ju keni të drejtë përsëri të pyesni dhe tju tregohet arsyeja e ndalimit dhe ti kërkoni planin e veprimit, kriteret për ndalimin e mjeteve dhe drejtuesve të tyre, dhe urdhërin apo vendimin për vendosjen e këtij post-blloku. Përvec kësaj në cdo rast keni të drejtë që të njiheni me identitetin e punonjësit të policisë, madje edhe ti kërkoni dokumentin e tij të identifikimit.

Së dyti,  oficeri i policisë mund tju drejtojë disa pyetje gjatë ndalimit, si psh: Ku keni qënë, ku do shkoni, me kë keni qënë, a keni pire. Ju nuk jeni i detyruar që t’i përgjigjeni këtyre pyetjeve dhe me mirësjellje refuzoni që t’i përgjigjeni të tilla pyetjeve. Ju duke iu përgjigjur të tilla pyetjeve psh. duke treguar që keni qënë në një darkë ose një drekë ose që keni qënë në një klab me miqtë tuaj keni krijuar dyshimin e arsyeshëm tek oficeri policisë që mund të keni konsumuar alkool. Ndaj, duke refuzuar pergjigjen e këtyre pyetjeve ju keni eleminuar cdo dyshim dhe paragjykim nga ana e oficerit të policisë.

Së treti, mund të ndodhë, që oficeri i policisë t’ju kërkojë që ju të dilni nga makina dhe të kryeni disa teste fizike, psh të ecni në vijë të drejte, tju kontrollojë shikimin apo veprime të tjera fizike të cilat mund të krijojnë bindjen se ju keni drejtuar mjetin nën efektin e alkoolit. Ne ju këshillojmë të mos i kryeni të tilla teste dhe të tilla veprime, pasi nuk kanë asnjë bazë dhe nuk referohen në asnjë ligj apo rregullore. Por nëse oficeri i policisë kërkon të masë nivelin e alkoolit në frymë nëpërmjet aparateve matës (psh. të tipit Drager) Ju keni detyrimin që ti bindeni urdhërtit të tij, pasi në zbatim të nenit 184 të Kodit Rrugor oficeri policisë ka të drejtë t’ju a kërkojë dhe ju keni detyrimin që ta kryeni testin e matjes së alkoolit në frymë. Duhet të keni parasysh që në bazë të Vendimit të Këshillit të Ministrave Nr.153 datë 07.04.2000 “Për miratimin e Rregullores në zbatim të Kodit Rrugor të Republikës së Shqipërisë” i ndryshuar dhe nenit 184 të Kodit Rrugor të ndryshuar nëse sasia e alkoolit në frymë është 0,2 – 0,5 g/l (gram per liter) drejtuesi eshte nen ndikimin e alkoolit. – kur perqendrimi i alkolit ne ajrin qe del nga frymemarrja eshte mbi 0,5 g/l drejtuesi eshte i dehur. Të tilla rezultate duhet të dalin pas dy matjeve të njëpasnjëshme me një interval prej 5 minutash. Por përpara se të kryet testi i nivelit të alkoolit në fryme në zbatim të VKM-së Nr. 463, datë 18.07.2012 ju keni të drejtë që ti kërkoni oficerit të policisë aktin(procesverbalin) i cili provon që aparati që mat sasinë e alkoolit në frymë(etilometer) është i kolauduar brenda gjashtë muajve të fundit. Pasi të verifikoni që etilometeri është i kolauduar pas cdo majtje të kryer duhet ti kërkoni oficerit të policisë që tju vërë në dispozicion stampuesin, në mënyrë që të provoni që majtja është kryer konform procedurës, por edhe të dispononi provën që vërteton sasinë e alkoolit në frymë. Nëse pas majtjes nëpërmjet etilometrit rezulton se sasia e alkoolit në frymë është më e lartë se 0,5 gr/l ndaj jush do të mbahet procesverbal konstatimi dhe ju do të shoqëroheni pranë komisariatit të zonës ku jeni ndaluar dhe do të arrestoheni në flagrancë për shkak se keni drejtuar automjetin në gjendje të dehur dhe në bazë të materialeve hetimore të referuar nga policia, prokuroria kompetente regjistron procedim penal në ngarkimin tuaj për  kryerjen e veprës penale të parashikuar nga neni 291 i Kodit Penal, si dhe kerkon caktimin e nje mase sigurimi personal ndaj jush.

Së katërti. Testi gjakut. Ju do qëndroni në arrest për jo më shume se 72 orë, afat që fillon nga momenti kur ju ndaloheni nga policia, dhe brenda ketyre orëve ju do të paraqiteni përpara gjykatës së rrethit ku jeni arrestuar, e cila do të vlerësojë arrestinbrenda 24 oreve te ardhshme dhe caktojë masën juaj të sigurimit. Gjatë orëve të para të arrestit ju keni të drejtë që t’i nënshtroheni ekzaminimit mjeko ligjor, dhe të kërkoni kryerjen e ekpertimit toksikologjik, me qëllim përcaktimin e nivelit të alkolit në gjak. Ekspertimi toksikologjik është e vetmia provë që ju keni për të kundërshtuar rezultatet e nxjerra nga etilometri në lidhje me sasinë e alkoolit në frymë. Është pikërisht ekpertiza toksikologjike ajo që në mënyrë të saktë dhe të padiskutueshme do të përcaktojë nëse gjatë drejtimit të mjetit keni qënë nën efektin e alkoolit apo i dehur. Marrjen e kësaj prove mund ta kërkoni vetë ju ose përfaqësuesi juaj Duhet të kihet parasysh që në zbatim të nenit 184 Kodit Rrugor dhe nenit 346 të Nr.153 datë 07.04.2000 “Për miratimin e Rregullores në zbatim të Kodit Rrugor të Republikës së Shqipërisë” policia dhe akuza e përfaqësuar nga prokuroria nuk kanë asnjë detyrim që të kërkojnë bërjen e ekspertimit toksikologjik për të përcaktuar nivelin e alkoolit në gjak, por në zbatim të dispozitatave të Kodit të Procedurës Penale prokurori duhet të marrë edhe ato prova që janë në interes dhe në favor të të dyshuarit, personit nën hetim apo të pandehurit.

Së pesti, por jo më pak e rëndësishmja. Nësë kontatohet se keni qënë i dehur gjatë drejtimit të automjetit do të arrestoheni, ndaj e keni të domosdoshme ndihmën e avokatit.  Avokati duhet të jetë  proceduralist i mire, dhe njohës i mirë i cështjeve që lidhen me qarkullimin rrugor. Ne ju këshillojmë që në momentin që ju shoqëroheni të kërkoni prezencën e tij. Këto momente janë decizive dhe ndihma e një avokati njohës të fushës dhe me ekperiencë do ju garantojë, konstatimin si të paligjshëm të arrestit, pavlefshmërinë e akteve, papërdorshmërinë e provave, pafajsinë ose pushimin e cështjes. Vetëm pasi të konsultoheni me avokatin, ato caste, ju drejtpërdrejt ose ju nëpërmjet atij do të kërkoni kryerjen e ekspertimit toksikologjik për të matur nivelin e alkoolit në gjak dhe vleresuar nëse keni qënë i dehur apo jo gjatë drejtimit të mjetit. Kryerja e ekspertimit toksikologjik nuk është gjithnjë veprimi procedural i rekomandueshëm, sepse nëse oficeri policisë nuk ka pasur një shkak të ligjshëm, aparati nuk ka qënë i kolauduar apo funksional nuk ju është vënë në dispozicion stampuesi, nuk është e nevojshme të kërkohet kryerja ekspertiza toksikologjike por pavlefshmëria e akteve dhe papërdorshmëria e provave. Pikërisht, për të vendosur se cfarë duhet berë nevojitet një avokat me cilësitë e larpërmendura.

Ne u ndalëm tek ky fenomen jo vetëm për shkak të shpeshtësisë por edhe se ekspertët e sigurisë rrugore kanë ngritur me kohë shqetësimin se gypat alkol matës, të cilët shërbejnë për të verifikuar nivelin e alkolit të konsumuar nga drejtuesit e mjeteve nuk janë precizë dhe kjo ka bërë që të jepen dënime të pamerituara ndaj shkelësve të ligjit. Në një vëzhgim dhe analizë që ka bërë Byroja Inxhinierike e Ekspertëve Profesionistë të Sigurisë Rrugore dhe Aksidentëve raporton se “Dragërat” (aparatet matës) në disa raste kanë treguar nivele konsumi alkooli që logjikisht duhet ta gjenin drejtuesin ne koma, e në disa raste kanë nxjerrë vlera jo të sakta pas frymarrjes nga gypi. Ndodhur në këtë situatë ekspertët kanë kërkuar jo vetem kolaudimin e të gjitha paisjeve që përdor Policia Rrugore, por kanë propozuar edhe ndryshime në VKM për “Rregulloren dhe zbatimin e Kodit Rrugor në RSH-së”. Kërkese e cila është legjitime dhe duhen të merren menjëhere masa për të mundësuar ndryshimet ligjore përkatëse.

Në shumë vende të Evropës por edhe më gjerë, majtja me etilometer nuk është e detyrueshme por vullnetare, pasi rezultatet e marre nga këto paisje nuk janë të besueshme dhe të sakta, sepse në momentin e konsumimit të alkolit, niveli tij në frymë është në masë më të lartë, sesa sasia që realisht ka konsumuar alkool personi. Efektet e alkoolit nuk janë të menjëhershme, kjo për shkak të proceseve biologjike të tretjes që ndodhin në organizmin e njeriut. Dehja, si fenomen dhe gjendje, është intoksikimi për shkak të konsumit të tepërt të alkoolit që shkakton paaftësi të dukshme fizike dhe mendore. Nisur nga ky përkufizim marrja e një individi në përgjegjësi penale për shkak se ka kryer veprën penale të parashikuar në nenin 291 Kodit Penal vetëm mbi bazën e të dhënave që merren nëpërmjet etilometerit është abuzim i madh.  Kur në shumë sisteme ligjore, në përcaktimin nëse një person është i dehur, merren për bazë mosha, pesha, seksi dhe shumë parametra të tjerë biologjikë, në vendin tonë dënohesh vetëm mbi bazën e të dhënave që në  të shumtën e rasteve merren nga aparate jashtë standardit dhe të pa kolauduara.

Në gjykimin tonë duhet të bëhen ndryshime si në Kodin Rrugor dhe posacërisht në nenin 184, por edhe VKM Nr.153, datë 07.04.2000 “Për miratimin e Rregullores në zbatim të Kodit Rrugor të Republikës së Shqipërisë” neni 346, së pari duke përcaktuar si fakultativ matjen e nivelit të alkoolit në frymë nëpërmjet etilometerit, dhe së dyti duke e përcaktuar si të detyrueshëm ekspertimin toksikologjik nga ekspertët mjekoligjor, në kushtet e arrestit ose të shoqërimit, për të përcaktuar nëse personi ka drejtuar ose jo në gjendje të dehur automjetin. VKM aktuale përcakton se  kontrolli i drejtuesve të mjeteve nën ndikimin e alkolit kryhet nëpërmjet analizave të ajrit që del gjatë frymarrjes(aparat Drager) dhe jo nëpërmjet analizave të gjakut(ekspertim toksikologjik). Pikërisht për shkak të shkeljeve proceduriale të kryera në praktikë nga organet proceduese, si dhe për shkak se aparatët matës të alkolit nuk jane precizë, shqetesim i ngritur në kohë nga ekspertët e sigurisë rrugore mendojme që zgjidhja e duhur është ndryshimi i VKM Nr.153, datë 07.04.2000, konkretisht në nenin 346, te percaktohet se: “Kontrolli i drejtuesve të mjeteve rrugore nën ndikimin e alkolit sipas nenit 184, pika 4, të Kodit Rrugor, kryhet nëpërmjet një ekspertimi toksikologjik…..”

Kjo praktikë do të ishtë në interesin më të lartë të qytetarit, të të drejtave të veta civile, në garantim të procesit të rregullt ligjor, sigurisë juridike dhe vetë sigurisë publike.

Procesi i të provuarit të fakteve juridike mbi të cilat një palë bazon pretendimet e saj në një proces gjyqësor civil konsiderohet si thelbi i këtij procesi, për shkak të rëndësisë që ai ka në vendimin përfundimtar të Gjykatës mbi themelin dhe meritat e çështjes. Sipas kuptimit juridik tyre, prova konsiderohen ato të dhëna të cilat paraqiten përpara Gjykatës sipas formave dhe mënyra të përcaktuara nga ligji, duke përdorur burimet e përcaktuara shprehimisht në Kodin e Procedurës Civile dhe që shërbejnë për të konstatuar vërtetësinë e fakteve të cilat pala paraqet përpara Gjykatës, apo e anasjellta për të rrëzuar bazueshmërinë e pretendimeve apo prapësimeve të palës kundërshtare në gjykim.

Për shkak të rëndësisë së pamohueshme që provat kanë në një proces civil, ligjvënësi ka parashikuar në mënyrë eksplicite llojet klasike të provave që janë të lejueshme që të administrohen në këtë proces, si dhe fuqinë provuese të secilës në varësi të formave dhe burimeve të tyre. Baza ligjore e cila përcakton sa më sipër është Kodi i Procedurës Civile së Republikës së Shqipërisë, i cili është miratuar në vitin 1996, i influencuar nga Kodi i Procedurës Civile Franceze.

Duhet thënë se, pavarësisht ndryshimeve që K. Pr. Civile ka pësuar ndër vite, modelet e provave që mund të administrohen në një proces gjyqësor civil janë fiksuar që në versionin e parë të këtij Kodi dhe kanë mbetur të pandryshuara e shteruese. Konkretisht, llojet e provave që K. Pr. Civile lejon të paraqiten nga palët ndërgjyqëse apo të merren nga Gjykata janë:

• Shkresat
• Thëniet e dëshmitarëve
• Ekspertimi dhe eksperimenti
• Pohimi gjyqësor
• Filmat grafike, kinematografike dhe regjistrimet e tjera.

Legjislacioni procedural civil shqiptar bën pjesë në ato sisteme juridike të cilat në mënyrë shteruese kanë përcaktuar se cilat prova mund të merren dhe procedurën sesi keto prova mund të merren me  në një proces civil me qëllim që palët për të vërtetuar bazueshmërinë e pretendimeve të tyre në proces. Kjo kategori provash konsiderohet ndryshe si “provë tipike”, pra modele të përcaktuara shprehimisht në ligjin procedurial. Ndërsa të gjitha format e tjera të fiksimit të të dhënave të cilat nuk parashikohen shprehimisht në K. Pr. Civile dhe që shërbejnë për vërtetimin e një marrëdhënie juridike të caktuar konsiderohen si prova atipike. Për shembull, si një nga modelet e provave atipike përmendim komunikimet elektronike me sms apo nëpërmjet platformave të tjera të komunikimit desktop ose mobile. Pohimet e palëve në media sociale, në hapësirat personale të veta apo të individëve të tjerë, janë gjithashtu një tjetër lloj i provës atipike. Pra, çdo formë tjetër e shprehjes së vullnetit për kryerjen e veprimeve që prodhojnë pasoja juridike apo që përdoren për të ndërvepruar në një marrëdhënie shoqërore, e rrjedhimisht edhe juridike, dhe që nuk klasifikohet nga Kodi në kategorinë e provave tipike do të konsiderohet si provë atipike në kuptim të doktrinës juridike mbi këtë nocion.

Pranimi dhe njohja e burimeve të reja atipike të provës ka ardhur si rezultat i zhvillimeve shkencore, ndryshimeve të metodave të zhvillimit të marrëdhënieve shoqërore, si dhe evoluimit të mjeteve të komunikimit në përgjithësi. Për shkak të rritjes së prezencës së tyre në jetën e përditshme, është me vlerë të analizohet se cila është fuqia provuese e formave atipike të provave në një proces gjyqësor civil dhe si trajtohet ky institut nga sistemi juridik shqiptar.

Kodi i Procedurës Civile i RSH qartësisht dhe shprehimisht ka parashikuar se provat që mund të përdoren në një proces civil janë vetëm ato të parashikuara në mënyrë taksative nga ky Kod, duke përjashtuar në këtë mënyrë mundësinë e administrimit të provave që nuk janë parashikuar ne të. Gjithashtu, doktrina shqiptare është e vakët në këtë drejtim, ashtu si dhe jurisprudenca e Gjykatës së Lartë, e cila është inekzistente për shkak se në asnjë vendim të Gjykatës së Lartë nuk është trajtuar nocioni i provave atipike. Në këto kushte, marrja dhe cmuarja e tyre ne procesin civil, kushtezohet më së shumti nga njohuritë, bindja e brendshme dhe vullneti i gjykatës e cila ndryshon nga një gjyqtar në tjetrin. Le të marrim rastin e sms-ve (mesazhet telofonike nëpërmjet rrjetit GSM), nga përvoja dhe eksperienca kemi hasur jo pak raste ku gjykata na ka urdhëruar që për të vërtetuar autencitetin dhe krijuar bindjen e vërtetësisë së sms-ve që të paraqeshin vërtetime nga kompania celulare, në një rast tjetër me një trup tjetër gjykues na është kërkuar që të paraqitnim vërtetim nga AKEP, në disa raste është mjaftuar me kqyrjen e aparateve celulare, në një rast tjetër ka pranuar fotografimet që ka bërë noteri përmbajtjes së tekstit direkt nga aparati celular, por e vërteta është se në të shumtin e rasteve këto prova nuk janë administruar dhe pranuar nga gjykata.

Nëse do t’i referohemi jurdiksioneve(shteteve) të tjera, vërejmë se ka një tendencë të përgjithshme në favor të lejimit të provave atipike, pavarësisht inferiorietit të fuqisë së tyre provuese përballë formave taksative të provave tipike. Shumë juristë kanë argumentuar dhe sugjeruar se sistemi i provave nuk duhet të trajtohet si një sistem i mbyllur, por pjesë e tij duhet të jetë çdo e dhënë e cila pavarësisht formës, burimit apo faktit që nuk është përcaktuar si provë klasike në ligjin procedurial, ndikon në bindjen e Gjykatës për meritat e themelit të një mosmarrëveshjeje juridiko-civile.

Kështu, nëse pohimet e palëve në një gjykim janë kontradiktore dhe nuk ka asnjë provë tipike të përcaktuar nga K. Pr. Civile për të vërtetuar njërin ose tjetrin pretendim, nga ana e Gjykatës mund të merren në konsideratë komunikimet elektronike midis palëve, qoftë me sms, whatsapp apo e-mail, të cilat ndonëse nuk kanë fuqi të plotë provuese sipas ligjit procedurial, ndikojnë në bindjen e Gjykatës dhe në dhënien drejtësi, i cili është dhe misioni i kësaj të fundit.

Në një tjetër rast, nëse një individ ka publikuar një shkrim apo ka lënë një koment në rrjete sociale, i cili cënon nderin dhe dinjitetin e një tjetër individi, një fotografi me screenshot i shkrimit mundet fare mirë që të provojë ekzistencën e faktit përpara Gjykatës, së bashku me thëniet e dëshmitarëve apo prova të tjera të cilat mund të administrohen nga Gjykata për këtë qëllim.

Në botën e biznesit, komunikimi elektronik gjithnjë e më shumë po plotëson apo dhe zëvendëson komunikimin shkresor midis subjekteve, ndaj përdorimi i këtyre komunikimeve si provë në një proces civil do të ishte në koherencë me këtë zhvillim të marrëdhënieve të biznesit. Nëse në përmbushje të detyrimeve kontraktuale, njëra palë ka ofruar një shërbim konsulence për palën tjetër nëpërmjet një komunikimi me postë elektronike, një kopje e printuar e komunikimit elektronik duhet të shërbejë si indicie për Gjykatën, në konstatimin që kjo e fundit duhet të bëjë nëse shërbimi është ofruar ose jo sipas kushteve kontraktore.

Ndaj me të drejtë shtrohet pyetja nëse të dhënat dhe komunikimet elektronike të mësipërme, mund të përdoren si prova në një proces civil?

Duhet thënë se legjislacioni aktual procedurial, pavarësisht se është shterues në lidhje me tipet e provavë që merren dhe menyren e marrjes se tyre në një proces civil, ka lënë një hapësirë për marrjen e provave të tjera të cilat mund të jenë filmime grafike apo kinematografike, apo filmime e regjistrime të tjera të ngjashme, por pa sqaruar se çfarë do të konsiderohet “regjisrim” në kuptim të kësaj dispozite, dhe pa treguar menyrën/procedurën sesi keto prova mund të merren. Konkretisht, Neni 278 i K. Pr. Civile parashikon se filmat fotografikë ose filmat kinematografikë, kasetat e çdo lloji, si dhe çdo lloj tjetër regjistrimi, mund të përbëjnë provë për ngjarjet e sendet që janë regjistruar, kur gjykata bindet për saktësinë e vërtetësinë e tyre. Nëse do ta interpretojmë këtë dispozitë në mëyrë literale, vërejmë se legjislatori lejon marrjen e provave filmike, apo regjistrime të çdo lloji, megjithatë ia lë në dorë Gjykatës për të vlerësuar nëse këto prova mund të administrohen duke iu referuar sigurisë që ato ofrojnë në lidhje me autenticitetin e tyre. Por, duhet përmendur fakti që mungon një rregullim ligjor ezaurues mbi mënyrën e marrjes se këtyre provave, siç ndodh në rasstin e provave shkresore, ekspertizës, dëshmisë apo pohimit. Referuar parimeve të përgjithshme gjykata kryen çmuarjen e provave bazuar në bindjen e saj të brendshme, por kur bëhet fjalë për provat atipike ajo edhe marrjen e tyre do ta bëjë në bazë të bindjes së saj. Thënë ndryshe, në Kodin e Procedurës Civile nuk kemi as kritere, as procedurë, as rregullim dhe as mënyrë se si duhet ti marrim këto prova, dhe kjo është shumë dekurajuese për palët që të paraqesin të tilla prova në proces duke pasur parasysh që gjykimi mund të drejtohet nga një gjyqtar me njohur të cunguara në fushën e teknologjisë së informacionit.

Një zgjidhje efikase do të ishte ndërmarrja e nismave për ndryshime ligjore. Duhet përmendur fakti që hapa përpara janë bërë pasi Kuvendi ka miratuar Ligji “Për dokumentin elektronik” nr. 10273/2010 i ndryshuar, i cili e përkufizon dokumentin elektronik si çdo informacion i krijuar me “cilësi dokumentare”, i dërguar, i marrë ose i ruajtur në formë elektronike nga një sistem kompjuterik apo nga një mekanizëm i ngjashëm dhe që plotëson kushtet për vlefshmërinë. Në këtë ligj në nenin 5, 6, 7 dhe 8 përcaktohen kriteret, struktura dhe forma që një baze te dhënash kompiuterike duhet të plotësojë që të kualifikohet si një dokument elektronik i vlefshëm dhe duke u ndalur tek kriteret një ndër to është edhe nënshkrimi elekronik i cili duhet të jetë i përfshirë në të. Kështu, Ligji “Për nënshkrimin elektronik” nr. 9880/2008 në Nenin 4 të tij parashikon se Veprimet juridike dhe aktet e hartuara nga personat fizikë dhe juridikë, publikë e privatë, mund të bëhen edhe përmes një dokumenti elektronik, të cilit i bashkëlidhet një nënshkrim elektronik i kualifikuar. Dokumenti elektronik, i cili mban emrin e nënshkruesit dhe nënshkrimin e tij të kualifikuar, ka të njëjtën vlefshmëri ligjore dhe fuqi provuese me formen shkresore. Mund të themi që kjo dispozitë jo vetëm që parashikon një formë të re të kryerjes së veprimit juridik, të pa parashikuar shprehimisht nga Neni 80 i Kodit Civil, që është ajo elektronike por e barzvlerëson këtë të fundit me shkresen e cila parashikohet si provë “tipike” në nenet  246-276 të K.Pr.Civile. Në deduksion të cfarë parashtruam mund te themi me bindje të plotë që dokumenti elektronik është një provë shkresore, por jo në formën klasike të saj. Gjithashtu duhet theksuar se Ligji nr. 10273/2010 i ndryshuar dhe Ligji nr . 9880/2008 nuk i lë shumë hapësirë bindjes së gjykatës, që kjo e fundit të vlerësojë autenticitetin e dokumentit elektronik dhe nënhkrimit elektronik pasi mjafton që dokumeti te plotësoje kiteret, strukturën dhe formën ndërsa nënshkimi të jetë i kualfikuar, i mbështetur në një certifikatë të kualifikuar të lëshuar nga subjektet e miratuara me ligj për këtë qëllim, që është e vlefshme në çastin e krijimit të nënshkrimit dhe është prodhuar me një mjet të sigurt për krijimin e nënshkrimeve elektronike.

Ashtu si në rastin e nënshkrimit dhe dokumentit elektronik, veprimi i duhur do të ishte hartimi i një pakete apo edhe vetëm të një ligji i cili do të rregullonte mënyrën, kriteret, rregullat dhe procedurën e marrjes së provave të përshkruara në nenin 278 të Kodit të Procedurës Civile, si regjistrimet, fiksimet, filmimet, fotografimet, emailet, mesazhet audio, video apo tekst si dhe komentet nëpër rrjete sociale apo cdo lloj informacioni i percjelle nepermjet rruges dixhitale. Keto prova pa asnjë paragjykim duhet të merren në të njëjtat kushte me provat shkresore, në bazë të një procedure pa ju nënshtruar një procesi “parakualifikimi” nga ana e gjykates mbi bazën e bindjes së saj të brendshme ne referim të nenit 278 të Kodit të Procedures Civile. Nësë per provat shkresore pala të cilës i kundër drejtohet ajo ka detyrimin që të provojë pavërtetësinë apo falsitetin e saj edhe në rastin e “regjistrimeve” apo “fiksimeve” nëpërmjet teeknologjisë së informacionit duhet të aplikohet po e njëjta procedurë. Në këtë mënyrë çmuarja e tyre do të bëhet gjatë debatit gjyqësor në zbatim të parimeve të përgjithshme mbi të cilat mbështetet procesi civil gjithashtu zgjerohet edhe rrethi i tipeve/llojeve të provave që mund të merren gjatë gjykimit.

Jemi të qëndrimit se Gjykata në një proces civil nuk duhet të lejojë marrjen e provave të cilat nuk parashikohen apo përmenden si të tilla nga K. Pr. Civile, apo të marrë prova për  të cilat Kodi nuk ka parashikuar një procedurë të caktuar, pasi një veprim i tillë e bën vendimin e Gjykatës të kontestueshëm për shkak të shkeljeve proceduriale në marrjen e provave, shkelje të cilat ndikojnë në mënyrë të drejtëpërdrejtë të drejtën kushtetuese të palëve ndërgjyqëse për një proces të rregullt ligjor.

Nga ana tjetër, ka nevojë për një ndryshim në K. Pr. Civile për të mundësuar përfshirjen në paketën e provave që mund të shqyrtohen në një proces civil edhe të disa kategorive të provave atipike, të cilat janë gjithmonë e më prezente në marrëdhëniet shoqërore midis personave, për shkak të zhvillimeve teknologjike dhe shkencore të realizuara nndër vite. Ndaj ndryshimi i Nenit 278 të Kodit të Procedurës Civile është kusht. Ky nen duhet të jetë një dispozitë referuese, duke zgjeruar gamën e provave që mund të merren në një proces civil, por duke kërkuar dhe zbatimin e kritereve të posaçme të ligjit apo ligjeve të veçanta në lidhje me mënyrën e marrjes së tyre.

Janë dashur shumë vite për eleminimin e kufijve brenda Evropës, arritjen e sigurisë dhe ndërtimin e besimit pas dy luftrave botërore shkatërruese. Krijim i Zonës Shengen është njëra nga arritjet më të mëdha të BE-së, dhe është akt i pakthyeshëm.

Aktualisht, zona Schengen përbëhet nga 26 vende evropiane, nga të cilat 22 janë shtete të BE-së: Belgjika, Republika Ceke, Danimarka, Gjermania, Estonia, Greqia, Spanja, Franca, Italia, Letonia, Lituania, Luksemburgu, Hungaria, Malta, Holanda, Austria, Polonia, Portugalia, Sllovenia, Sllovakia, Finlanda, Suedia dhe 4 shtete joanëtare të BE-së, anëtare të EFTA si anëtarë të asociuar të zonës Schengen që janë pjesë e zonës Schengen si Islanda, Lihtenshtajni, Norvegjia dhe Zvicra. Ka 6 anëtarë të tjerë të BE-së, të cilët nuk i janë bashkuar zonës së Schengenit: Irlanda dhe Mbretëria e Bashkuar – si dhe Rumania, Bullgaria, Kroacia dhe Qipro – që kërkohen dhe po kërkojnë të bashkohen së shpejti. Shtetet e vogla evropiane si Monaco, San Marino dhe Vatikani janë defacto pjesë e zonës Schengen.

Të qënit pjesë e zonës pa kontrolle në kufijtë e brendshëm nënkupton që këto vende:

• Nuk kryejnë kontrolle në kufijtë e brendshëm (përkatësisht kufijtë ndërmjet dy shteteve anëtare të zonës Schengen);
• Kryejnë kontrolle të harmonizuara, bazuar në kriteret e përcaktuara qartë, në kufijtë e tyre të jashtëm (përkatësisht kufijtë ndërmjet një shteti që është anëtar i zonës Schengen dhe një shtet që nuk është anëtar i zonës Schengen).

Bullgaria, Kroacia, Qipro, Irlanda, Rumania dhe Mbretëria e Bashkuar janë shtete të Bashkimit Evropian që nuk janë ende anëtarë të zonës Schengen. Për këtë shkak, një fluturim nga njëri nga këto shtete në një shtet tjetër që është anëtar i zonës Schengen konsiderohet fluturim i jashtëm dhe i nënshtrohet kontrolleve kufitare. Megjithatë, qytetarët e BE-së, kanë të drejtë të lëvizin lirshëm gjatë udhëtimit brenda BE-së, pavarësisht nëse vendi është anëtar i zonës Schengen apo jo. Në parim, gjatë hyrjes në një shtet të BE-së, i cili nuk është anëtar i zonës Schengen, qytetarët e BE-së, i nënshtrohen vetëm kontrolleve minimale për të verifikuar identitetet e tyre në bazë të dokumentave të udhëtimit ( pasaportës apo letërnjoftimit).

Sistemi i Informimit i Schengen-it

Sistemi i Informimit i Schengen-it (SIS), është krijuar për të ndihmuar në ruajtjen e sigurisë së brendshme brenda shteteve që janë anëtare të zonës Schengen për mungesë të kontrolleve në kufijtë e brendshëm. Është një sistem i madh i informimit që u mundëson autoriteteve policore, të migracionit, gjyqësore dhe autoriteteve të tjera që t’i fusin të dhënat dhe të konsultohen në lidhje me paralajmërimet për personat e zhdukur, personat që nuk janë shtetas të BE-së, të cilëve nuk u lejohet të hyjnë apo të qëndrojnë në zonën Schengen. Në këtë mënyrë, SIS është baza e bashkëpunimit për zbatimin e ligjit. Në të njëjtën kohë, kontribuon në masë të madhe në mbrojtjen e kufijve të jashtëm të Schengen-it.

Levizja e lire e shqiptarëve në vendet e zonës Schengen.

Shtetasit shqiptarë mund të udhëtojnë pa viza në të gjitha vendet e zonës Schengen.

Përllogaritja e kohës së qëndrimit të qytetarëve shqiptarë në zonën Schengen.

Qytetarët shqiptarë me pasaportë biometrike mund të qëndrojnë në zonën Schengen, maksimumi 90 ditë që nga dita e hyrjes, brenda një periudhë kohore prej gjashtë muaj (180 ditë).

Si përllogariten periudhat gjashtëmujore të lëvizjes në hapësirën Schengen?

Numërimi i ditëve të qëndrimit fillon që nga momenti kur hyhet për herë të parë në zonën Schengen. Periudha gjashtëmujore që llogaritet për numërimin e 90 ditëve nuk është një periudhë kalendarike. Kështu nëse hyhet për herë të parë në hapësirën Schengen më 5 dhjetor, periudha gjashtëmujore mbaron më 5 qershor të vitit të ardhshëm.

Nëse një shtetas udhëton disa herë në hapësirën Schengen dhe brenda një gjashtëmujori qëndron gjithsej 45 ditë, kjo nuk do të thotë se 45 ditët e tjera që nuk u shfrytëzuan, të transferohen për llogari të gjashtëmujorit tjetër.

Nëse, për arsye të ndryshme bëhen disa udhëtime afatshkurtra në zonën Schengen, është kusht që kohëzgjatja e gjithë udhëtimeve të mos kalojë 90 ditët brenda periudhës gjashtë mujore (180 ditë).

Mosrespektimi i ditëve të qëndrimit (90 ditë), përbën shkelje të legjislacionit të Schengenit dhe policitë kufitare të kësaj zone aplikon penalizime që arrijnë në gjoba deri në 600 euro për person. Kjo gjobë është e detyrueshme të paguhet brenda një afati të caktuar mbasi në të kundërt, aplikohen penalizime të tjera si ndalim hyrje për 5-10 vjet.

A mund të shfrytëzohet lëvizja e lirë në hapësirën Schengen për të jetuar dhe punuar?

Lëvizje e lirë në hapësirën Schengen nuk u jep të drejtën qytetarëve shqiptarë për të qëndruar më shumë se 3 muaj dhe as të drejtën për t’u punësuar, apo për të kërkuar azil, në këto shtete. Ata shtetas që kanë ndërmend të punësohen apo të studiojnë për një periudhë që tejkalon 90 ditët, më parë duhet të aplikojnë për vizë afatgjatë ose për leje qëndrimi, pranë ambasadës apo konsullatës së shtetit ku dëshirojnë të shkojnë.

Kërkesat ndaj shtetasve shqiptarë për të udhëtuar lirisht drejt të hapsirës Schengen

1. a) Të jetë i pajisur me pasaportë biometrike.
   b) Të deklarojë qëllimin e udhëtimit si dhe të paraqesë, para punonjësit të kontrollit kufitar, dokumentet që justifikojnë qëllimin dhe kushtet e qëndrimit.

-Kur deklarohet në kufi se po udhëtohet për turizëm, për pushime, i pavarur nga pritja apo shoqërimi i një personi tjetër, shtetas apo rezident në atë vend etj., duhet të paraqitet një rezervim hoteli, bileta e kthimit (nëse udhëtohet me avion ose mjete të transportit ujor) si dhe të ardhurat financiare që ka ai me vete.

-Kur deklarohet se udhëtohet për aktivitete të ndryshme, paraqitet dokumentacioni mbi aktivitetin, për të cilin personi është ftuar.

-Kur deklarohet se udhëtohet për arsye shëndetësore, paraqitet rekomandimi i institucionit shëndetësor shqiptar si dhe konfirmimi i institucionit shëndetësor ku do shkohet.

-Kur deklarohet se udhëtohet për vizitë tek një i afërm, duhet të jepet informacion mbi të dhënat e personit pritës, adresa e tij, nr. telefoni, etj. Ka vende ku si dokument bindës për autoritetet e kufirit është edhe një ftesë nga familja pritëse e cila mund të jetë e firmosur nga autoritetet komunale. Kjo kërkohet kryesisht në ato raste kur vizitori paraqet dyshime për qëllimin e udhëtimit.

Në të gjitha rastet, shtetasi duhet të ketë:
-siguracionin shëndetësor (për periudhën e qëndrimit)
-dokumentacionin e nevojshëm të makinës, nëse udhëtohet me makinë (leje ndërkombëtare drejtimi automjeti, patentë ndërkombëtare dhe karton të gjelbërt sigurimi ndërkombëtar të makinës).
-Mjetet e udhëtimit (bileta avioni, trageti,etj.)
-Mjetet e jetesës gjatë qëndrimit në zonën Schengen

Shtetasi duhet të ketë mjete të mjaftueshme të jetesës, si për periudhën e qëndrimit të synuar edhe për kthimin në vendin e prejardhjes ose transitin në një shtet të tretë në të cilin ai është i sigurt se do të pranohet, apo është në gjendje të përfitojë mjete të tilla në mënyrë të ligjshme. Po sa është kjo shumë? Vende të ndryshme kanë përcaktuar shuma të ndryshme. Përafërsisht kjo shumë nuk e kalon 50 euro dita, kur shtetasi ka një rezervim hoteli.

1. c) Shtetasi nuk duhet të figurojë në listat e personave që përbëjnë kërcënim për rendin, shëndetin publik apo sigurinë e brendshme.
2. d) Emri i këtij shtetasi nuk duhet të figurojë ndër emrat e personave ndaj të cilëve është dhënë masa ndalim hyrje qoftë edhe në një nga vendet në fjalë.

Nëse për çdo njërin shtetas është marrë një vendim nga autoritetet administrative kufitare apo ato gjyqësore të qoftë edhe njërit nga vendet e hapësirës Schengen për t’i ndaluar hyrjen në atë vend, dhe ky informacion është hedhur në sistemin SIS, ky person nuk mundet dhe nuk do lejohet të hyjë në asnjë nga këto vende; pra do të prapësohet, me të mbërritur në pikën e kalimit të kufirit të vendit të parë të hapësirës Schengen. Vendimet për të ndaluar hyrjen, janë kompetencë e këtyre autoriteteve. Këto vendime merren për raste, të cilat i ka përcaktuar Kodi Schengen, dhe janë:

-kur personi është dënuar për një vepër penale për të cilën Kodi Penal parashikon dënim minimal 1 vit burg.

-kur personi ka qenë subjekt i një urdhër largimi, largimi me forcë (deportimi, kthimi apo dëbimi), që kryesisht zbatohen për raste të qëndrimit të paligjshëm.

-kur ka të dhëna se personi është përfshirë në aktivitete kriminale apo dëshmi të qarta se ka për qëllim një gjë të tillë.

Vendimet të tilla, në të gjitha rastet u komunikohen me shkrim të interesuarve. Dhe kjo masë nuk hiqet automatikisht me mbarimin e kësaj periudhe. Kurdoherë, kur shtetasit e mbyllin këtë periudhë penalizimi disa vjetore, duhet që mbi bazën e vendimit të dhënë dhe me ndihmën e një avokati, t’u kërkojë autoriteteve të shtetit përkatës heqjen nga sistemi SIS të masës së ndalimit.

Në raste të veçanta, kur konstatohen zvarritje administrative dhe dokumentacioni i shtetasit është i rregullt, MPJ nëpërmjet përfaqësisë diplomatike mund të kërkojë informacion pranë autoriteteve kompetente të vendit përkatës, me qëllim sqarimin dhe lehtësimin e situatës së shtetasve shqiptarë.

1. e) Për minorenët, nëse nuk janë të shoqëruar nga të dy prindërit, kërkohet të respektohen kushtet e lëvizjes sipas legjislacionit kombëtar dhe ndërkombëtar.

Çfarë ndodh nëse qytetarët shqiptarë shkelin rregullat e qëndrimit ?

Në hyrje dhe gjatë qëndrimit në vendet e BE-së, qytetarët shqiptarë duhet që të zbatojnë disa kërkesa dhe rregulla. Nëse do t’i shkelin këto rregulla, ata do të bëhen subjekt i largimit apo deportimit me forcë, veprim i cili shoqërohet gjithmonë me ndalim hyrje nga 1-5 vjet.

Për një kategori shkeljesh të rregullave të qëndrimit, shtetet anëtarë të BE-së aplikojnë masa administrative gjobe, të cilat shkojnë nga 600 deri në 3000 euro. Në rast se këto shuma nuk paguhen, atëherë personi i gjobitur nuk do lejohet të hyjë në atë vend, që i ka vendosur gjobën, deri sa ta paguajë atë me gjithë kamatën e vonesës.

Me rëndësi është të dihet se cilat janë këto rregulla që shtetasit shqiptarë nuk duhet të shkelin:

-Së pari, nuk duhet të shkelet afati i lejuar për qëndrim që është 90 ditë brenda 180 ditëve.

-Së dyti, nuk duhet të shkelet legjislacioni vendas, kryesisht ai mbi punësimin.
Pra, nëse kapesh duke punuar pa dokumentacion te rregullt bëhesh subjekt i largimit dhe ndalimit të hyrjes.

-Së treti, nuk duhet të bëhesh problem për sigurinë publike, apo të përfshihesh në aktivitete kriminale.

-Së katërti, nuk duhet të bëhesh barrë publike (person që nuk ke të siguruar strehimin, ushqimin apo nevojat e tjera jetësore).

Të gjitha kërkesat që përmenden më lart mbi hyrjen dhe qëndrimin në zonën Schengen janë kushte që aplikohen për të gjithë të huajt në BE.

Shkelja e rregullave, Espulsi

Espuls do të thotë largimin e detyruar të përsonit që ndodhet në territorin  e atij shteti në mënyrë të pa ligjshme.

Espulsi vendoset nga gjyqtari përgjegjës që vendos me dekretin e motivuar mbasi ka marrë nga organet e policisë informacionet në lidhje me identitetin dhe kombësinë e të huajit. Dekreti i komunikohet personit i cili, brenda dhjetë ditëve, mund të paraqesë ankesë në Gjykatën  Mbikëqyrëse ( të ekzekutimeve të dënimeve penale). Nëse i huaji nuk është i asistuar nga një avokat mbrojtës, gjyqtari emëron një mbrojtës publik. Gjykata vendos brenda 20 ditëve.

Espulsi është dy llojesh:

1. Espuls administrativ
2. Espuls gjyqësor

Espulsi administrativ zakonisht vendoset në rastet kur personi  ka kaluar afatin 90 ditor, i cili përcaktohet ne CE[1] dhe në Traktatin e BE[2] .

Dhe nëse ndodhemi në mënyrë të paligjshme brenda atij territori që do të thotë në mungesë të një dokumentacioni, atëher jemi në rastin e marrjes së ESPULSIT.

Dënimi për sa i përket espulsit administrativ, nëse kemi shkelje afati, dënohet me gjobë kjo ne varesi te ligjit dhe përsonit i cili i është lejuar që të vendosë këtë lloj dënimi.

Ndërsa në rastin e mungesës së dokumentacionit espulsi jepet me dëbim nga territori dhe zgjat maksimumi 5 vite pa të drejtë shkelje në atë shtet dhe nëse është pjesë e shengenit ai duhet të marrë masa për nisjen e një procedure, pasi ai nuk mund të shkelë në asnjë nga shtetet e Zonës së Shengenit.

Për sa i përket Espulsit Gjyqësor, kjo ndodh në ato raste kur përsoni është dënuar për një vepër penale dhe ka kryer dënimin me burg në atë shtet, përpos kësaj KE[3] nëpërmjet ligjeve, ia lejon shtetit në të cilën ka kryer burgimin që për të, të japin masë dëbimi “Espuls”. Kjo ndodh në ato raste kur personi ka vepruar në kundërshtim me ligjin e atij shteti që është kapur dhe që ka marrë dënimin për burgosje. Në këtë rast ne kemi nje tjeter ndryshim ndërmjet masës administrative pasi espulsi shkon deri ne 10 vite ose edhe e përherëshme dukë parë rrethanat rënduese ose lehtësuese, kjo ka të bëjë me rrethanat specifike të rastit dhe do të ishte e njëjtë me rrethanat rënduese ose lehtësuese në procedurën penale. Këto do të përmenden në dënimin që personi ka marrë.

Ekzekutimi i dekretit mbetet i pezulluar deri në skadimin e periudhës së apelit dhe vendimit të Gjykatës Mbikqyrëse. Pra gjendja e burgimit mbetet deri sa të merren dokumentat e udhëtimit. Espulsi bëhet nga organi kompetent i vendit të burgimit, i cili parashikon shoqërimin deri në kufi nga policia. Dënimi quhet i vuajtur me skadimin e periudhës dhjetëvjeçare nga ekzekutimi i urdhrit të espulsit, me kusht që i huaji nuk është rikthyer në mënyrë të paligjshme në territorin e Shtetit. Në këtë rast, riaktivizohet burgimi dhe ekzekutimi i vuajtjes së dënimit.

Rruga qe ndiqet per heqjen e espulsit

Aplikimi duhet të tregojë çdo rrethanë të re që e bën atë të shpërpjestuar për të mbajtur ndalimin për të hyrë.

Përshembull nëse marrim Norvegjine si shtet ndaj te cilit ka ndodhur veprimi i paligjshëm, një kërkesë për anulimin e ndalimit për të hyrë duhet të dërgohet nga ambasada norvegjeze në vendin e origjinës ose në ndonjë vend tjetër në të cilin personi ka juridikisht rezident. Aplikuesi duhet të marrë pjesë personalisht në ambasadë.

Kjo do të thotë që regjistrimi në SIS[4] do të fshihet, por personi në fjalë ende nuk do të jetë në gjendje të hyjë në Norvegji. Në kerkese, personi që aplikon duhet të tregojë se ai ose ajo ka një kërkesë për të udhëtuar dhe një lidhje me një shtet Shengen. Aplikimi duhet të dërgohet në shtetin / shtetet Shengen për të cilat kërkohet anulimi i ndalimit për të hyrë.

Ndalimi i rihyrjes zgjat 10 vjet të cilat llogariten që nga data e zbatimit të dëbimit, i vërtetuar nga vula e daljes ose nga çdo dokument tjetër që dëshmon se i huaji nuk ndodhej më në territorin kombëtar .

Në bazë të nenit 13, paragrafi 13 i testit unik numër 287/1998, shtetasi i huaj që ka marrë dekret dëbimi mund të hyjë sërish duke kërkuar një autorizim të posaçëm rifutjeje në territorin kombëtar.

Mundet që personi të hyjë sërish por duhet të dëshmojë dhe të paraqesë të gjitha dokumentet që vërtetojnë jo vetëm se ka dalë vërtet nga territori kombëtar atij shteti, por që për gjithë këtë periudhë nuk ka hyrë në hapësirën Shengen.

Personi i autorizuar (avokati) duhet të shkojë personalisht në përfaqësinë Diplomatike të shtetit dhe të paraqesë një kërkesë për pezullimin e dëbimit, adresuar Ministrisë së Brendshme.

Përfaqësia diplomatike së pari do të verifikojë identitetin e tij dhe do të shqyrtojë të gjitha dokumentet që duhet të jenë sa më të detajuara dhe duhet të dëshmojnë qëndrimin e personit jashtë Shengenit për të gjithë periudhën e parashikuar nga dekreti i dëbimit.

Përfaqësia diplomatike i dërgon gjithë dokumentet Ministrisë e cila do të vlerësojë dhe do të verifikojë respektimin e kushteve për të rihyrë në atë shtet për të cilin kanë nisur këto procedura dhe bën përditësimin e arkivit së policisë së zonës Shengen.

Përfaqësia diplomatike e shtetit që ka konsoliduar shkeljen, do t’i japë përgjigje të autorizuarit për vendimin që do të marrë Ministria e Brendshme.

Kujtojmë se i huaji i dëbuar mund të rihyjë në shetin qe ka pasur probleme, edhe përpara se të ketë marrë fund periudha e ndalimit të ardhjes, p.sh. kur gjen një punëdhënës që është i gatshëm ta marrë në punë. Duhet gjithsesi të paraqesë një kërkesë për të marrë një autorizim të posaçëm nga Ministria e Brendshme që të hyjë më parë se afati i parashikuar nga dekreti i dëbimit.Edhe në këtë rast i huaji që ka marrë dëbimin, duhet të paraqesë kërkesë pranë përfaqësisë diplomatike e cila ia përcjell Ministrisë së Brendshme

Nëse ndaj personit ka kaluar afati kohor 5-vjecar atëher kjo do të thotë se ndaj tij është hequr masa e debimit por në të vërtet nuk është kështu, përvec kesaj, përsoni duhet që në këtë hark kohor të mos ketë bërë shkelje në atë shtet por as edhe në shtet te cilat janë në Zonën Shengen. Përsëri heqja e emrit duhet të bëhet nëpërmjet kërkesës që niset nga personi që kërkon këtë të drejtë, duke autorizuar personin që ka njohuritë dhe që është kompetent për të vënë në lëvizje organtet tjera kompetente.

Gjithashtu personi i cili nuk dëshiron që të presë këtë hark kohor, ai mund të lë të kaloje 2/3 e kohës dhe të paraqesë  kërkesën e tij për fshirjen e  emrit nga kjo listë SIS[5]. Procedrura ndiqet nga avokati i palës kerkuese drejtuar Ministrisë ose Përfaqësive Diplomatike.

Këtë të drejtë e njeh edhe legjislacioni shqiptar, ku në nenin 13 te Kodit te Procedures Civile, shprehet se: Faktet të njohura Botërisht ose zyrtarisht nuk kanë nevojë të provohen para një gjykate, Fakte, për të cilat ekziston një prezumim ligjor.

Kjo do të thotë që duhet të ekzistojë një ekuilibër mes arsyeve për dëbim dhe mënyrës së largimit do të ndikojë tek personi që vlerësohet për dëbim dhe familjen e tij të afërt. Dëbimi duhet gjithashtu të jetë në kuadër të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut[6], Neni 8.

Procesi fillon që me dërgimin e letrave tek shteti që është bërë shkelja, për këtë arsyje duhet edhe vula APOSTILE dhe dokumentat të jenë të përkthyera në gjuhën e shtetit të shengenit që ka vendosur dëbimin.

Përvec kësaj  përsoni duhet të ketë të gjithë dokumentacionin që i është dhënë në momentin e dëbimit, pasi aty bëhet më së miri cilësimi se për cfarë arsyeje është deportuar.

Gjithashtu duhet te përmendim edhe në rast kur refuzohet kërkesa për  heqjen e espulsit, mund të ndodhë që kërkesa te mos pranohet. Atëher për të bërë një kërkesë të dytë ne duhet të presim që të kalojë afati 1 vjecar, dhe mbas 1 viti ne kemi të drejtë që sërisht të nisim një proces të atillë.

[1] Kodi Shegen

[2] Bashkimi Europjan

[3] Keshilli Europjan

[4] Sistemi infomativ I shengenit.

[5] Sistemi Informativ i Shengenit

[6] KEDNJ