Vijim i analizës. 29 Maj 2026

Juridiksioni penal i shteteve në të drejtën ndërkombëtare mbështetet, para së gjithash, mbi dy parime klasike: parimin territorial, juridiksionim për të ndjekur penalisht veprat e kryera brenda kufijve sovranë dhe parimin e personalitetit aktiv, juridiksionim për ndjekjen e veprave penale të kryera nga shtetasit e vetë kudo që ndodhen. Përtej këtyre bazave, çdo veprim hetimor i një shteti në territorin e një shteti tjetër, pa autorizimin e këtij të fundit, paraqet shkelje të sovranitetit dhe të të drejtës ndërkombëtare. Mirëpo epoka dixhitale ka krijuar një realitet të ri, mundësinë e ndërhyrjes “nga larg”, pa prezencë fizike dhe shpesh jashtë mekanizmave klasikë të ndihmës juridike ndërkombëtare.

Në dy vitet e fundit, EncroChat dhe Sky ECC janë kthyer nga aplikacione të komunikimit të koduar në makineri gjyqësore që prodhojnë dënime masive për krim të organizuar në pothuajse gjithë Evropën. Mijëra të pandehur janë dënuar kryesisht mbi bazën e mesazheve të kapura nga këto platforma, shpesh pa qenë e qartë se ku mbaron operacioni policor dhe ku fillon procesi i rregullt ligjor.

Në këtë peizazh entuziazmi teknologjik, Zvicra ka zgjedhur një rrugë tjetër. Dy vendime të njëpasnjëshme të gjykatave kantonale të Cyrihut dhe Baselit kanë refuzuar që të dhënat Sky ECC të hyjnë në sallën e gjyqit, duke i vendosur një kufi të fortë logjikës së “provat flasin vetë”.

Në gusht 2025, Obergericht i kantonit Cyrih shpalli të paligjshme dhe të papërdorshme si prova të dhënat e siguruara përmes operacionit francez për Sky ECC ndaj përdoruesve në Zvicër. Argumenti kryesor ishte se autoritetet franceze kishin ndërhyrë në komunikimet e personave në territor zviceran pa dijeninë dhe pa autorizimin e organeve vendase, duke shkelur parimin e territorialitetit dhe sovranitetin procedural. Gjykata refuzoi parimin “prova ekziston, prandaj duhet përdorur”, duke theksuar se ligjshmëria e provës gjykohet sipas standardit zviceran, jo sipas certifikatës juridike të shtetit që e prodhoi. Ajo vuri në qendër edhe karakterin masiv të operacionit, një mbikëqyrje ndaj dhjetëra, mijëra përdoruesve njëherësh, në mungesë të plotë të dyshimit të individualizuar, kusht “sine qua non” (kusht i pashmangshëm) ky i parashikuar nga legjislacioni zviceran për autorizimin e masave sekrete të mbikëqyrjes. Kjo do të thotë se Franca nuk kishte as juridiksionin territorial (celularet-pajisjet fundore ndodheshin në Zvicër), as juridiksionin personal (mungesë dyshimi individual). Ky vakum i dyfishtë e kualifikon operacionin si “fishing expedition”, një hetim i gjerë pa bazë individuale, i refuzuar unanimisht nga legjislacionet demokratike si i papajtueshëm me parimin e proporcionalitetit.

Më 3 tetor 2025, Gjykata e Apelit e kantonit Basel (SB.2023.48, AG.2026.150), në një dosje trafikimi narkotikësh dhe pastrimi parash, u përball me të njëjtën provë, një dataset Sky ECC i marrë nga një operacion i huaj, pa pjesëmarrje të autoriteteve gjyqësore/policore zvicerane në fazën e ndërhyrjes. Ashtu si Cyrihu, Baseli vëren se hetimi teknik është zhvilluar jashtë juridiksionit zviceran, pa një bazë të qartë bashkëpunimi që ta lidhë ndërhyrjen në sovranitetin e Zvicrës. Por gjykata shkon një hap më tej, ajo e lidh sovranitetin me të drejtën e mbrojtjes për të “testuar” provën. Mbrojtja nuk kishte akses te të dhënat burimore, te hash-et kriptografike apo te logjet e plota të filtrimit. Në këto kushte, ajo nuk mund të verifikonte nëse dataset-i i ardhur nga Franca përfaqësonte të gjithë panoramën, apo vetëm fragmente të seleksionuara. Për Baselin, kjo do të thotë se provës i mungon kontrollueshmëria kontradiktore dhe një provë digjitale që nuk mund të kontrollohet nga mbrojtja është proceduralisht e papranueshme. Për pasojë, edhe në këtë rast, të dhënat Sky ECC u përjashtuan, pavarësisht peshës së akuzave dhe vlerës së tyre operative për prokurorinë.

Të dy vendimet kristalizojnë tri shtylla të qarta. Së pari, sovraniteti procedural, shteti i huaj nuk mund të veprojë si polici hetimore në territorin zviceran dhe pastaj të kërkojë që frutat e atij operacioni të pranohen pa filtrin e gjykatave vendase. Së dyti, ndalimi i kërkimit të përgjithshëm, mbikëqyrja masive e platformave të enkriptuara për të gjetur më pas dyshimin bie ndesh me parimin e dyshimit të individualizuar dhe proporcionalitetit. Së treti, kontrollueshmëria kontradiktore e provës, pa akses të mbrojtjes te baza teknike e dataset-it, prova digjitale trajtohet si e papranueshme, jo thjesht e diskutueshme.

Ky standard zvicerian lidhet natyrshëm me atë evropian që kërkon përjashtimin e provave të marra në shkelje të së drejtës për gjykim të drejtë. Por ajo që e bën modelin zviceran veçanërisht interesant është fakti se Zvicra vetë nuk është anëtare e BE-së. Gjykatat e Cyrihut dhe Baselit mbështeten në legjislacionin zviceran dhe në Konventën Evropiane të të Drejtave të Njeriut, jo në të drejtën e BE-së, për të vendosur këta kufij.

Zvicra është jashtë Bashkimit Evropian, ashtu si Shqipëria, por brenda Evropës së të drejtave përmes Konventës së Strasburgut dhe marrëveshjeve të gjera të bashkëpunimit gjyqësor me shtetet anëtare. Ky pozicion i afërt institucional e bën standardin zviceran minimalisht një busull orientuese për debatin shqiptar mbi përdorimin e Sky ECC. Ai tregon se edhe një vend jo-anëtar i BE-së mund të refuzojë provën e importuar, duke u mbështetur te sovraniteti, proporcionaliteti dhe barazia e armëve.

Qasja aktuale në Shqipëri është shumë më pak inkurajuese. Duke qenë të përfshirë si mbrojtës në disa çështje penale të lidhura me provat Sky ECC, ndër të cilat “Metamorfoza”, “Toyota Yaris” dhe ajo e “Organizatës së Elbasanit”, konstatojmë se debati tashmë i hapur në Europë mbi ligjshmërinë dhe kontrollueshmërinë e këtyre provave mbetet ende i paasimiluar nga gjykatat shqiptare. Si pasojë, standardi i aplikuar bie ndjeshëm nën nivelin e pritshmërive procedurale ndërkombëtare: provat e importuara trajtohen pothuajse ekskluzivisht si çështje besimi tek autoriteti i huaj, e jo si objekt i një verifikimi autonom kushtetues dhe konvencional. Gjykata shqiptare rrezikon të bjerë në të njëjtën grackë që doktrina e “pjatës së argjendtë” ka ekspozuar prej kohësh, të kthehet nga garante e procesit të rregullt ligjor në konsumatore pasive të produkteve teknike të huaja të panjohura për të.

Sot, në hapësirën evropiane, një logjikë dhe praktikë e ngjshme po rishfaqet në mënyrë të heshtur në çështjet e platformave të enkriptuara EncroChat dhe Sky ECC. Braktisja e kësaj doktrine në SHBA nuk ishte rastësore, ajo u konsiderua si një mekanizëm që zhvendoste pikën reale të kontrollit jashtë juridiksionit ku individi gjykohej. Në këtë kontekst, më 30 dhjetor 2024, Gjykata Kushtetuese e Republikës së Shqipërisë rrëzoi unanimisht kërkesën e Z. Pëllumb Gjoka (dosja “Metamorfoza”), duke ia deleguar gjykatave të juridiksionit të zakonshëm vlerësimin konkret të vlefshmërisë dhe përdorshmërisë së përgjimeve Sky ECC. Ky delegim, në vetvete legjitim në planin institucional, mbart një rrezik real, nëse gjykatat e juridiksionit të zakonshëm nuk ushtrojnë një kontroll të mirëfilltë autonom, prova e ardhur nga Sky ECC hyn në procesin penal “e servirur” në pjatë të argjendtë.

Parimi kushtetues që i kundërvihet këtij automatizmi është i qartë. Neni 32/2 i Kushtetutës është kategorik: “Askush nuk mund të deklarohet fajtor mbi bazën e të dhënave të mbledhura në mënyrë të paligjshme”. Norma nuk e kushtëzon paligjshmërinë me origjinën territoriale: Kushtetuta nuk parashikon se bëhet fjalë vetëm për të dhëna “të mbledhura në mënyrë të paligjshme në Shqipëri”. Rrjedhimisht, standardi kushtetues shqiptar duhet të zbatohet edhe ndaj provës së ardhur me letërporosi apo urdhër evropian hetimi. Parimi i besimit reciprok mes autoriteteve nuk mund ta përjashtojë gjyqtarin shqiptar nga detyrimi kushtetues i verifikimit autonom.
Dhe Sky ECC-ja në vetvete nuk përbën një provë të zakonshme si të tjerat. Operacioni i përbashkët franko-belgo-holandez i marsit 2021 që çmontoi platformën, ngre të paktën katër probleme strukturore: (i) mbikqyrje masive mbi mbi 170.000 përdorues pa dyshim të individualizuar; (ii) shkelje të territorialitetit — çelësat kriptografikë u nxorën nga pajisje të vendosura jashtë Francës, pa njoftim të shteteve ku ndodheshin; (iii) mungesë transparence teknike, në këtë rast mbrojtja nuk ka akses te të dhënat e papërpunuara dhe hash-et kriptografikë; (iv) pamundësi kundërshtimi në origjinë — gjykatat franceze në mënyrë të përsëritur i kanë shpallur të papranueshme ankesat e të pandehurve të huaj.

Evropa po reagon, dhe jo në favor të parimit të “provës në pjatë të argjendtë”. Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Europian (GJDBE), në vendimin e Dhomës së Madhe M.N. (EncroChat), C-670/22 (30.04.2024), konfirmoi se prova e marrë në shkelje të së drejtës së procesit të rregullt ligjor duhet të përjashtohet nga procedimi — pra gjyqtari i shtetit pranues ka detyrimin e vlerësimit autonom. Kjo linjë jurisprudenciale është përforcuar më tej me zhvillimet e fundit. Më 17 qershor 2025, Gjykata e Kasacionit Francez vendosi se Franca duhet të njoftojë shtetet e tjera kur ndërhyn në pajisje brenda territorit të tyre, përndryshe prova nuk pranohet dhe nuk përdoret. Më 16 shtator 2025 i njëjti gjykim i referoi GJDBE-së pyetje paragjykimore mbi efektivitetin e mjeteve të ankimit në raste të tilla. Në të njëjtën frymë, gjykatat kombëtare kanë filluar të adoptojnë një qasje më restriktive. Më 15 gusht 2025, Obergericht i Zurich përjashtoi tërësisht provat e Sky ECC për shkak të shkeljes së parimit të territorialitetit. Në vjeshtën e vitit 2025 Audiencia Provincial de València vendosi lirimin e 14 të pandehurve mbi të njëjtën bazë. Në dhjetor 2025 Gjykata Kantonale e Tuzllës rrëzoi provat e Sky ECC sepse mungesa e mundësisë për verifikim nga mbrojtja përbënte shkelje të nenit 6 të KEDNJ-s.

Nga këtu buron një detyrim konkret për gjyqtarin shqiptar. Para se një mesazh i përftuar nga platforma Sky ECC të shërbejë si bazë për caktimin e një mase sigurimi apo eventualisht një vendim dënimi, duhet bërë një verifikim i trefishtë: (1) Ligjshmëria në burim — a ekzistojnë në dosje urdhrat gjyqësorë dhe autorizimet e autoriteteve të huaja? Mbledhja ishte e orientuar mbi dyshim të individualizuar apo mbikqyrje masive? (2) Integriteti teknik — a ka hash që provojnë se dataseti nuk është modifikuar? A ka akses mbrojtja te raw data-t për kundërekspertim? (3) Përputhshmëria me nenin 32/2 të Kushtetutës— mënyra e mbledhjes cënon paprekshmërinë e korrespondencës (neni 36 i Kushtetutës) apo të drejtën e mbrojtjes (neni 31 i Kushtetutës)? Nëse po, prova duhet përjashtuar, pavarësisht dobisë për akuzën.

Lufta kundër krimit të organizuar është e domosdoshme, por nuk mund të zhvillohet duke hequr “filtrin” kushtetues që dallon shtetin e së drejtës nga një regjim efektiviteti. Doktrina e “pjatës së argjendtë” është tërheqëse sepse e thjeshton punën e autoritetit gjyqësor përdorues, por është një “hile kushtetuese”, një delegim i pakontrolluar i ligjshmërisë, që e lë të pandehurin pa mbrojtje efektive, pikërisht atje ku ka më shumë nevojë për të. Pranimi i të dhënave Sky ECC në proceset penale shqiptare duhet t’i nënshtrohet një kontrolli dhe vlerësimi autonom, substancial e të dokumentuar të ligjshmërisë, jo një verifikimi formal të bazuar në parimin e besimit reciprok ndaj autoriteteve të huaja siç është në këtë rast Parisi, Brukseli apo Haga.

Në këto vendime, fokusi i gjykatave nuk ka qenë përmbajtja e komunikimeve të përftuara nga platformat e enkriptuara si Sky ECC apo EncroChat, por kushtet në të cilat këto të dhëna janë prodhuar, përpunuar dhe transmetuar.

Pikërisht në këtë linjë, në procesin penal para gjykatës së Nju Jorkut, eksperti ndërkombëtar i certifikuar për këtë lloj ekspertize, Andreas Milch, ka konstatuar se në të dhënat e përpunuara të paraqitura nga prokuroria – të marra me letërporosi nga Franca – kishte patur tre herë ndërhyrje substanciale, çka nxjerr në pah rrezikun që, në mungesë të aksesit në të dhënat origjinale dhe kontrollit të pavarur teknik, provat nga platformat e enkriptuara humbasin besueshmërinë e tyre gjyqësore. Por duhet të jemi të qartë, thelbi i debatit nuk është teknologjik, por procedural: a është prova e verifikueshme, a është ruajtur integriteti i saj dhe a ka pasur mbrojtja një mundësi reale për ta kundërshtuar atë?

Një element i përsëritur në këto çështje është mungesa e aksesit në të dhënat origjinale (raw data). Në rastet kur prokuroritë kombëtare evropiane kanë paraqitur materiale të përpunuara, të filtruar ose të fragmentarizuara nga autoritetet e huaja, pa dokumentacion të plotë mbi zinxhirin e ruajtjes së provës dhe procesin teknik të dekriptimit, gjykatat kanë vlerësuar se kontrolli efektiv mbi provën bëhet i pamundur.

Prova digjitale, në këtë kuptim, nuk është thjesht një produkt final, por një proces që duhet të jetë transparent dhe i kontrollueshëm.

Në janar 2026, Gjykata Provinciale e Valencias shpalli të pafajshëm 14 persona të akuzuar për trafik të rëndë narkotikësh në Portin e Valencias. Edhe pse lënda narkotike ishte reale dhe e sekuestruar, struktura akuzuese mbështetej pothuajse ekskluzivisht në komunikime të përftuara nga platforma Sky ECC.

Gjykata konstatoi se këto të dhëna kishin kaluar nëpër disa nivele përpunimi nga autoritete të ndryshme shtetërore dhe ndërkombëtare, pa praninë e mbrojtjes dhe pa garanci të mjaftueshme mbi origjinën dhe integritetin teknik të tyre. Vendimi përforcon parimin se të pandehurit duhet të kenë qasje në prova dixhitale të papërpunuara për të siguruar të drejtën e tyre për një gjykim të drejtë.

Në mungesë të provave të tjera mbështetëse, komunikimet e enkriptuara nuk u konsideruan të mjaftueshme për të rrëzuar prezumimin e pafajësisë.

Një qasje edhe më rigoroze u ndoq nga Gjykata e Imperias në Itali, e cila përjashtoi nga gjykimi materialet EncroChat të ardhura nga Franca përmes Urdhrit Evropian të Hetimit. Ekspertimi gjyqësor evidentoi se materiali ishte rezultat i një procesi filtrimi, fragmentarizimi dhe përzgjedhjeje të panjohur, i mbuluar nga sekreti shtetëror, duke e privuar mbrojtjen nga çdo mundësi reale për verifikim teknik. Gjykata arriti në përfundimin se cenimi i të drejtës së mbrojtjes ishte strukturor dhe, për këtë arsye, prova nuk mund të pranohej në proces.
Në çështjen e njohur si “Ostro-Amaranto”, Gjykata e Catanzaros, po Itali, zgjodhi një qasje të ndërmjetme, duke kushtëzuar përdorimin e provave të përftuara nga Sky ECC me ekzistencën ose jo të një mjeti juridik efektiv për të pandehurit në Francë. Gjykata theksoi se, nëse i pandehuri nuk ka pasur asnjë status procedural në shtetin e origjinës së provës, atëherë ai është privuar nga çdo mundësi reale për ta kundërshtuar atë, duke e bërë provën të papërdorshme edhe në procedurën italiane. Por nëse i pandehuri ka mundësi për ta kundërshtuar provën përpara Autoriteve Gjyqësore Franceze atëhërë përdorimi i provës në itali varët nga rezultati i kësaj procedure.

Këto zhvillime tregojnë qartë se gjykatat evropiane po vizatojnë një kufi të ri: bashkëpunimi gjyqësor ndërkombëtar dhe teknologjitë e avancuara hetimore nuk mund të funksionojnë në dëm të transparencës, kontradiktoritetit dhe kontrollit gjyqësor efektiv.

Në këtë kontekst, situata në Shqipëri paraqet një problem edhe më të mprehtë. Ndryshe nga praktikat e ndjekura me juridiksionet e tjera evropiane dhe më gjerë, ku autoritetet franceze kanë përcjellë databaza të filtruara apo të fragmentarizuara, në rastin e kërkesave për ndihmë juridike ndërkombëtare të dërguara nga SPAK, Autoritetet Franceze kane vënë në dispozicion vetëm tabela Excel-i për secilin PIN të kërkuar. Për rrjedhojë në mungesë të aksesit në të dhënat origjinale dhe në procesin e dekriptimit, çdo verifikim teknik i pavarur bëhet i pamundur. Kësaj situate i mbivendoset ngurtësia e Gjykatës së Posacme, për të lejuar verfikimin mbi statusin e të pandehurit në procedimin penal në Francë, marrjen e të dhënave të plota të papërpunuara si dhe cdo të dhënë dhe informacion tjetër që nuk përbën “sekret” dhe t’i japë mbrojtjes mundësinë që gjyqësisht të kërkojë që ato t’i nënshtrohen një ekspertize të pavarur apo të pretendojë kundërligjshmerinë.

Realiteti Shqiptar ngre pyetje serioze mbi përputhshmërinë e këtyre provave me standardet kushtetuese dhe konvencionale të procesit të rregullt ligjor. Prova që nuk mund të kontrollohet dhe kundërshtohet realisht nuk është thjesht e dobët; ajo rrezikon të jetë e papërdorshme në kuptimin juridik. Ky është debati që gjykatat evropiane kanë hapur dhe që, herët a vonë, do të duhet të përballet edhe sistemi shqiptar i drejtësisë.

Franca ka ndërtuar historikisht një identitet normativ si shtet themelues i doktrinës moderne të të drejtave të njeriut, duke u vetëpozicionuar si garant i parimeve të Deklaratës së vitit 1789, i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe i sundimit të ligjit si vlerë universale.

Ky vetëpozicionim, nuk gjen pasqyrim të njëtrajtshëm në praktikën e saj penale bashkëkohore, veçanërisht në fushën e përgjimeve dhe të mbledhjes ndërkufitare të të dhënave.

Por, mesa duket era po fillon të ndryshoj drejtim! Se fundmi, Gjykata e Kasacionit Francë, Dhoma Penale me vendimin i datës 2 dhjetor 2025 (Apeli nr. 25-81.132) na jep një reference të qartë jurisprudenciale për administrimin e provave data(kompiuterike). Gjykata konstaton se përdorimi procedural i të dhënave të gjeolokimit të mbledhura jashtë territorit francez, pa autorizimin e shtetit përkatës, përbën shkelje të rregullave të rendit publik të lidhura me sovranitetin shtetëror. Duke iu referuar nenit 230-32 të Kodit të Procedurës Penale, Gjykata thekson se çdo palë ka të drejtë të kontestojë ligjshmërinë e një mase gjeolokimi në kohë reale që, pavarsisht faktit që procedura e përgjimit është nisur në territorin francez, por në kundështim me parimet themelore të sovranitetit, vazhdon në territorin e një shteti tjetër.

Më tej, Gjykata sqaron se një pavlefshmëri e tillë lidhet ngushtë me garantimin e rendit publik dhe se ajo ekziston pavarësisht nga fakti nëse i pandehuri është mbajtës i pajisjes kompiuterike(celularit emetues i të dhënave) të përgjuar apo nëse pretendon një cenim të drejtpërdrejtë të jetës private, edhe kur nuk është vetë përdorues i pajisjes kompiuterike por ka qënë i shoqëruar me përdoruesin e vërtetë. Pavarsisht kësaj, shkelja e sovranitetit territorial, në vetvete, mjafton për të komprometuar ligjshmërinë e procedurës, dhe pranueshmërinë e provave.

Ky arsyetim është juridikisht koherent dhe në përputhje me parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare publike. Por pikërisht ky rigorozitet nxjerr në pah një kontradiktë strukturore kur vihet në raport me praktikën e autoriteteve franceze në çështje si operacioni zbërthimin apo hakerimin e aplikacionit SKY ECC.

Në operacionin e zbërthimit/hakerimit të aplikacionit Sky ECC, autoritetet franceze(ka dyshime të bazuara se ky veprim është bërë nga ekspertët dhe teknologjinë Hollandeze, ndryshe nga sa proklamohet gjerësisht dhe botërisht) kanë mbledhur, përpunuar dhe shpërndarë në shkallë masive të dhëna dhe komunikime që përfshijnë dhjetëra mijëra shtetas jo-francezë, duke i trajtuar këto të dhëna si prova të ligjshme në procedura penale të zhvilluara në shtete të tjera, shpesh pa kërkesa paraprake për ndihmë juridike dhe pa një kontroll gjyqësor efektiv në juridiksionet pritëse. Nga aspekti gjyqësor përcaktimi i kompetencës për të kryer ndërhyrjen kompiuterike është mbështetur kryesisht mbi lokalizimin teknik të infrastrukturës që për hir të së vërtetës ndodhej në Francë, duke relativizuar dimensionin e juridiksionit personal dhe sovranitetit territorial.

Këtu qëndron dhe tensioni normativ në këtë precedent: nëse shkelja e sovranitetit të një shteti tjetër përbën çështje rendi publik absolut kur kjo shkelje ndikon në procedurën penale ndaj një personi në Francë, mbi çfarë baze juridike ky parim humbet peshën e tij kur subjektet e prekur janë shtetas të huaj dhe pasojat penale materializohen jashtë juriksionit dhe territorit francez?

Kjo asimetri nuk shpjegohet thjesht me dallime procedurale. Ajo reflekton një qasje selektive ndaj universalitetit të standardeve, ku moscënimi i sovranitetit dhe e të garancive procedurale shfaqet si absolute në raport me juridiksionin gjyqësor të një shteti mbi shtetasit dhe rezidentet e tij, por fleksibël kur bëhet fjalë për “të tjerët”. Ky mekanizëm nuk është i ri: ai përfaqëson një formë moderne të aplikimit të normave, ku parimet deklarohen universale, por zbatohen në mënyrë të diferencuar.

Vendimi i Gjykatës së Kasacionit i 2 dhjetorit 2025 nuk është problematik në vetvete. Përkundrazi, ai artikulon qartë një standard të lartë të mbrojtjes procedurale të rendit publik francez të parë në dimensionin e raporteve të ndara dhe të qarta me jurdiksionet e huaja dhe sovranitetin e tyre territorial. Problemi lind nga mungesa e universalizimit të këtij standardi. Një rend juridik që pranon se shkelja e sovranitetit është e papajtueshme me ligjshmërinë procedurale nuk mund ta relativizojë këtë parim në varësi të identitetit të subjektit të prekur pa cenuar koherencën e vet normative.

Përsa i përket aplikacionit Sky Ecc, ne si zyre në bashkëpunim me avokatë penalistë francez, bazuar në këtë precedent po avancojmë përpara gjykatave franceze në kontekstin e burimit të provës duke kundërshtuar ligjshmërinë e zbërthimit/hakerimit të aplikacionit ndërsa në aspektin procedural penal po kontestojmë ekzekutimin e kërkesës së autoriteteve shqiptare për ndihmë juridike ndërkombëtare dhe përdorimin e të dhënave të ekztraktuara/ përpunuara nga aplikacioni Sky Ecc.

Suksesi i këtyre kontestive do të tregojë se në Francë ashtu sic janë universale të drejtat e njeriut dhe parimet procedurale, po ashtu janë edhe standardet e ligjshmërisë. Në të kundërt, nuk kemi të bëjmë me sundim të ligjit, por me një zbatim selektiv të tij – një praktikë që bie ndesh me vetë narrativën mbi të cilën ndërtohet legjitimiteti normativ i shtetit modern evropian.

Në raport me Shqiperinë, nëse autoritetet gjyqësore franceze vijonë me aplikimin selektiv të normave, Gjykatat tona duhet t’i japin rrugë debatit mbi pranueshmërinë dhe ligjshmërinë e “provave Sky Ecc”, në të kundërt proceset që kanë në themel këto prova janë haptazi në kundërshtim me Kushtetuten dhe Konventën Europiane për të Drejtat e Njeriut.

Vendimi i Gjykatës së Shkallës së Parë në Bruksel për t’u shpallur jokompetente në çështjen e njohur si “Toyota Auris” shënon më shumë sesa një zhvillim procedurial. Ai ekspozon në mënyrë të drejtpërdrejtë kufijtë e hetimeve penale ndërkombëtare, mangësitë në ndërtimin e dosjeve për pastrim parash dhe rrezikun që raste me impakt të madh publik të përfundojnë pa asnjë përgjegjësi të qartë penale.

Rasti lidhet me sekuestrimin në portin e Durrësit të 3.366.700 eurove dhe 80.000 frangave zvicerane, të fshehura në dy automjete Toyota Auris që vinin nga Belgjika. Për vite me radhë, kjo dosje u perceptua si provë e bashkëpunimit ndërkombëtar kundër pastrimit të parave. Megjithatë, vendimi i Gjykatës belge tregon se, në thelb, hetimi nuk arriti të provojë elementin më themelor: vendin dhe momentin e kryerjes së veprës penale.

Juridiksioni penal nuk ndërtohet mbi supozime, por mbi lidhje konkrete territoriale. Pikërisht këtu dështon hetimi belg. Gjykata konstaton se nuk ekziston asnjë provë që paratë janë fshehur në territorin e Belgjikës, ndërsa indiciet e dosjes lënë të hapur mundësinë që kjo të ketë ndodhur në një shtet tjetër evropian. Itinerari i paqartë i transportit të automjeteve dhe ndalesat në disa vende e përforcojnë këtë pasiguri faktike.

Po aq domethënëse është mënyra se si Gjykata i rrëzon elementet mbi të cilat ishte mbështetur prokuroria belge. Blerja dhe shitja e automjeteve në Belgjikë, e trajtuar si hallkë lidhëse e aktivitetit kriminal, cilësohet si akt neutral, në mungesë të provave për qëllim kriminal. Edhe pretendimet për falsifikim dokumentesh rezultojnë pa efekt juridik në territorin belg, duke dobësuar edhe më tej arkitekturën e akuzës.

Në këtë kontekst, fakti që vetë Prokuroria belge pranon mungesën e provave të mjaftueshme për personat rezidentë në Belgjikë është një tregues i qartë se dosja nuk ka arritur nivelin minimal për një gjykim penal të qëndrueshëm. Praktikisht, një nga pistat kryesore ndërkombëtare të çështjes “Toyota Auris” mbyllet pa rezultat.

Por pasojat e këtij vendimi shkojnë përtej kufijve të një shteti të vetëm. Çështja “Toyota Auris” shndërrohet në një rast studimor mbi dështimin e koordinimit ndërkombëtar, ku prova, juridiksioni dhe kompetenca nuk janë ndërtuar në mënyrë koherente. Ajo nxjerr në pah një problem strukturor: kur përgjegjësia penale shpërndahet në disa shtete, ekziston rreziku real që të mos materializohet askund.

Megjithatë, dosja “Toyota Auris” prodhoj viktimat e veta në Shqipëri; katër persona të proceduar për korrupsion dhe ndikim të paligjshëm ne vitin 2024 dhe për një periudhë shtatë vjecare ajo ushqim për arenën e politikës shqiptare dhe asaj belge.

Në fund, dosja që u promovua si simbol i luftës kundër pastrimit të parave dhe si sfida e integrimit të Shqipërsië në Bashkimin Evropian, përfundon si një shembull i kundërt: një hetim i fragmentuar, pa territor të qartë, pa prova dhe pa përgjegjësi penale të individualizuar. Për opinionin publik, kjo është një kambanë e fortë se lufta kundër krimit të organizuar nuk matet me shuma të sekuestruara apo tituj mediatik, por me cilësinë e hetimit dhe qëndrueshmërinë juridike të argumentave të mbështetura në prova.

Shoqata ka shprehur shqetësimin se Kryeministri po ushtron “presion” ndaj Gjykatës Kushtetuese, ndërsa Kryeministri replikon se thjesht po shpreh opinionin e tij në një proces ku, sipas vetëdeklarimit të tij, është palë. Kjo është pika ku nis keqkuptimi dhe ku nis edhe devijimi.

Etika institucionale nuk matet me dëshirën për të folur, por me peshën e fjalës. Ajo kërkon maturi, qetësi dhe vetëpërmbajtje, sidomos kur bëhet fjalë për drejtësinë. Ndaj sot, më shumë se kurrë, nevojitet të rikujtohet kufiri që ndan të drejtën për të mbrojtur një pozicion dhe rrezikun për të ndikuar perceptimin e publikut për pavarësinë e gjykatave.

Por polemika nuk qëndron vetëm këtu. Kryeministri akuzoi Shoqatën e Gjyqtarëve se po përdor Gjykatën Kushtetuese si mekanizëm për rritje të përsëritura pagash, duke e konsideruar këtë si “rrëmbim kompetencash të ekzekutivit dhe legjislativit”. Ai solli në kujtesë një vendim “befasisht të turpshëm” dhe deklaroi se nuk do të heshtë më. Shoqata Kombëtare e Gjyqtarëve nga ana tjetër, sheh rrezik në këtë lloj gjuhe, e cila mund të godasë perceptimin e publikut për qëndrueshmërinë e institucionit më të lartë kushtetues në vend. Ky nuk është më debat teknik është një debat që prek frymën kushtetuese.

Dhe pikërisht këtu qëndron çështja që shumëkush po e anashkalon: jo çdo subjekt që i drejtohet Gjykatës Kushtetuese mund të vetëquhet “palë”. Kjo nuk është çështje opinioni është çështje Kushtetute. Kryeministri, si përfaqësues i pushtetit ekzekutiv, ka kompetencën t’i drejtohet Gjykatës Kushtetuese për çështje të veçanta, por kjo nuk e kthen dot në “palë”. Nuk i jep atributet e palës. Nuk e pajis me të drejtën për të interpretuar publikisht rolin e tij si të barabartë me atë të një subjekti procedural që kundërshton apo mbrohet. Dhe sigurisht, nuk e legjitimon të shfrytëzojë podiumet e mediave për të “qarë hallet” e një procesi që ende nuk ka marrë formë juridike.

Në këtë pikë, bëhet edhe më e pakuptueshme ngutja për të tërhequr vëmendjen publike mbi një çështje që është njëherësh teknike dhe filozofike: parimi i ndarjes së pushteteve. Po aq e pakuptueshme është prirja për të marrë atribute të gjyqtarit që ushtron “kontrollin incidental”, sikur gjykimi kushtetues të ishte debat publik e jo një proces ligjor strikt.

Le t’i themi gjërat hapur: Se për çfarë i duhen gjithë këto diskutime teorike e përralla mbi ndarjen e pushteteve pjesës dërrmuese të shqiptarëve – të cilët, për fat të keq, së fundmi po e marrin vesh se pushtetet qenkan të ndara e se nuk kemi një dorë të vetme që kontrollon gjithçka- këtë vetëm Zoti e di. Kërkesa e Kryeministrit drejtuar Gjykatës Kushtetuese, në kushte normale nuk do të ishte asgjë më shumë sesa një instrument qartësues. Dukshëm, nuk është ky rasti, sepse në narrativën e Kryeministrit, SPAK dhe Gjykata e Posaçme shfaqen si kundërshtarë të ekzekutivit, duke krijuar perceptimin e një “përplasjeje kompetencash” me ekzekutivin. Në këtë rast Kryeministri anashkalon dhe neglizhon një komponent shumë të rëndësishëm të parimit të ndarjes së pushteteve që ato në asnjë rast nuk mund të jenë në konflikt ndërmjet tyre.

Duke thirrur publikun për mbështetje, Kryeministri nuk i distancon pushtetet, por i afron në mënyrën më të rrezikshme të mundshme: duke krijuar iluzionin e mbivendosjes së tyre. Kjo është shumë, po shumë e rrezikshme pasi në jo pak raste ka çuar në ndryshim regjimesh dhe sistemesh dhe në rastin më të mirë në ndërvarësi të pushtetit gjyqësor, siç ishte rasti i Polonisë (për të cilën u nevojit ndërhyrja e GJED dhe GJEDNJ-s) si dhe ai i Izraelit (që është në një krizë ndërinstitucionale të vazhdueshme).

Prandaj, është më e mençur të flitet sa më pak për filozofi të së drejtës në një klimë ku publiku kërkon vetëm burgim dhe ndëshkim. Sepse pavarësia e gjyqësorit nuk mbrohet vetëm me dispozitat e Kushtetutës, por me qetësi, vetëpërmbajtje dhe respekt të kufijve që Kushtetuta ua cakton të gjithëve edhe Kryeministrit.

Kur një shtet ka casus belli, (shkak për të nisur një luftë)?

Karta e Kombeve të bashkuara i ndalon paleve nëshkruese të saj që të angazhohen në luftë përveçse kur:

• lufta është një mjet për tu vetëmbrotjur, ose kur një aleat i cili ka qënë subjekt i një sulmi, në bazë të traktatit të nënshkruar ka kërkuar përfshirjen e tij.
• ose kur Kombet e Bashkuara kanë dhënë aprovimin parimor për një sulm.

Cfarë janë “Sulmet me flamur të rreme”?

Një sulm me flamur të rremë është një veprim i kryer me qëllim maskimin e burimit aktual të përgjegjësisë për nisjen e luftës dhe fajësimit e palës tjetër. Termi “flamur i rremë” filloi në shekullin e 16-të si një shprehje thjesht figurative që do të thotë “një keqinterpretim i qëllimshëm i përkatësisë ose motiveve të dikujt”. Një ndër rastet e “flamurit të rremë” është ai i Incidentit Gleiwitz si pjese e Operacionit Himmler, i cili u përdor nga Nazistet si casus belli për të pushtuar Poloninë në 1939.

Cfarë Rusia pretendon?

Presidenti Vladimir Putin ka proklamuar sulme ushtarake ndaj Ukrainës, “jo me qëllim pushtimin e saj, por për të mbrojtur njerëzit të cilët për tetë vjet janë persekutuar dhe u është bërë genocid nga regjimi i Kievit.” Ai shpreh synimin e tij për të çarmatosur dhe denazifikuar Ukrainën por kurrsesi pushtimin e saj.

A ka inskenuar Rusia “flamuj të rremë”?

Vëzhgues të ndryshëm ndërkombëtar i kanë konsideruar si disinformim cdo pretendim që Rusia ka ngritur në lidhje me sulme teroriste, sulme ndaj civileve, agresion ushtarak ndaj Republikave të vetëshpalluara dhe të shkëputura në lindje të Ukrainës, Donetsk dhe Luhansk. Ata deklarojnë që secili nga episodet, si sulmet me makinë-bombë, sabotazhi për të hedhur në erë një magazine lendësh kimike në territoret separatiste si dhe sulme ndaj civilëve janë konsideruar si “flamuj të rremë”.

A ka Rusia casus belli?

Kjo është një cështje fakti që duhet të provohet, por në pamje të parë, nga vëzhgimet e bëra Rusia nuk ka asnjë shkak për të nisur një luftë ndaj Ukrainës. Nga ana tjetër edhe sikur narrativa rreth “provokimeve” te Ukrainës ndaj Rusisë, të ishte e vërtetë pushtimi faktik i Ukrainës është disproporcional dhe vetë e drejta ndërkombëtare parashikon instrumenta paqësor për zgjidhjen e tyre.

Si ndikuan Republika Popullore e Donetsk dhe Republika Popullore e Luhansk?

Këto dy republika të vetëshpalluara të pavarura si pasojë e një referendumi jo zyrtar të mbajtur në vitin 2014, deklaruan pavarësinë bazuar në parimin e vetëvendosjes, në një konteks aspak të ngjashëm me Kosovën ndaj nuk mund të bëhet asnjë paralelizëm me të. Më 21 Shkurt 2022 këto dy Republika u njohën nga Rusia e cila nënshkroi me to edhe disa marrëveshje përfshirë edhe atë të ndihmës së ndërsjelltë, duke e njohur njera-tjerën si aleatë. Një pretekst më shumë për të nisur luftën ndaj Ukrainës. 

A ka të drejtë Rusia të sulmojë ushtarakisht Ukrainën?

Për këtë nuk mjafton vetëm Casus Belli, por duhet që lufta të jetë mjeti i fundit, pavarësisht se është shpallur nga një autoritet legjitim sic është Presidenti Putin ajo duhet të ketë qëllime të drejta, të ketë shanse të arsyeshme për sukses dhe mjetet të jenë në proporcion me qëllimin që synohet të arrihet. Referuar opinionit ndërkombëtar, përvec faktit që është shpallur nga Presidenti rus Vladimir Putin, kjo luftë nuk plotëson asnjë nga këto kritere.

A mund të ndiqet penalisht Presidenti Putin për krime lufte?

Në fakt çdo shtet ka juridiksion për të hetuar dhe gjykuar krimet e luftës. Por kush do të merrte guximin të arrestonte Presidentin Vladimir Putin dhe të rrezikonte të hynte në luftë me superfuqinë ushtarake nr. 2 në planet. Nuk duhet anashkaluar fakti që Rusia është tërhequr nga Marrëveshja për Gjykatën Penale Ndërkombëtare (ICC) në vitin 2016. Kjo i pret rrugen cdo insitucioni ndërkombëtar. 

Gjatë konferencës doli për diskutim si një pikë shumë e rëndësishme e reformës zgjedhore, ajo e garës elektorale midis grupimeve politike si një pjesë e cila kërkon një vëmendje të vecantë në formim dhe rregullim.

Gjatë kësaj konference Z. Shehu prezantoi dhe parashtroi  konkluzionet dhe përfundimet e këtij projekti si dhe u dhanë rekomandimet për përmirësimin e zbatimit të kuadrit ligjor, në funksion të reformës së re zgjedhore në Shqipëri. Rekomandimet janë si më poshtë:

•      Përdorimi i burimeve shtetërore në zgjedhje kërkon shumë më tepër hetim dhe auditime pranë institucioneve përkatëse. Rritja e nevojshme e kapaciteteve profesionale dhe kompetencave të KQZ në këtë drejtim, mund të plotësohet edhe me përfshirjen e organeve të tjera të pavarura (psh. Kontrolli i Lartë i Shtetit) për verifikimin e shpenzimeve të kryera gjatë fushatës zgjedhore nga zyrtarët që kandidojnë.

•   Kufizimet për ministrat dhe zyrtarët që kandidojnë duhet që të shoqërohen me akte dytësore dhe rregullore të brendshme institucionale për të përcaktuar më mirë ndarjen mes detyrës dhe angazhimit politik.

•      Kodi Zgjedhor dhe ndryshimet e ligjit “Për sinjalizimin dhe mbrojtjen e sinjalizuesve” synuan përfshirjen e KQZ si një organ hetimor në fushën e krimeve zgjedhore. Ushtrimi i komptetencave hetimore kërkon ngritjen e një superstrukture me ekspertizë në praktikat hetimore dhe në kuadrin legjislativ zgjedhor. Do të ishte më efikas rikonceptimi i shqyrtimi administrativ të KQZ, i cili të bazohet në “parimin e kontradiktorialitetit” (denoncuesi ngarkohet me barrën e provës për pretendimet).

•    Struktura aktuale e menaxhimit të administratës shtetërore, përtej shërbimit civil, e bën të pamundur kontrollin e plotë të emërimeve dhe ndryshimeve që mund të ndodhin në prag të zgjedhjeve. Kufizimet aktuale në Kodin Zgjedhor, të cilat janë fokusuar në periudhën e fushatës zgjedhore (vetëm 1 muaj) rezultojnë të pavlefshme në rast se strukturimet e organikave me efekt zgjedhor nisin përpara afatit.

Ky aktivitet u organizua me mbështetjen e Veprimit kundër Krimit Ekonomik, pjesë e iniciativës së përbashkët të Bashkimit Evropian dhe Këshillit të Evropës “Instrumenti Horizontal për Ballkanin Perëndimor dhe Turqinë 2019-2022”, faza II dhe Ambasadës së Mbretërisë së Holandës në Tiranë.